КАСПИЙ ТЕҢІЗІ ДЕҢГЕЙІНІҢ ӨЗГЕРУІНІҢ ЖАҒАЛАУЛЫҚ ЭКОЖҮЙЕЛЕРГЕ ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУ
DOI:
https://doi.org/10.56525/kdn3rp02Кілт сөздер:
Каспий теңізі, теңіз деңгейі, жағалаулық экожүйелер, гидрологиялық баланс, климаттың өзгеруі, ортаның деградациясы, биоалуантүрлілік, бейімделуАңдатпа
Мақалада 1980–2025 жылдар аралығында Каспий теңізі деңгейінің өзгеруінің жағалаулық экожүйелердің жағдайына әсеріне кешенді талдау жасалған. Зерттеу көпжылдық гидрометеорологиялық бақылаулар деректерін, спутниктік зондтау материалдарын және өңірлік экологиялық зерттеулердің нәтижелерін жинақтауға негізделген. Теңіз деңгейінің ауытқуының тұрақты ұзақмерзімді үрдістері, гидрологиялық тепе-теңдіктің өзгеруі және биоалуантүрліліктің кеңістіктік динамикасы Қазақстан, Ресей және Түрікменстан жағалау секторларында анықталды. Каспий теңізі деңгейінің орташа төмендеу жылдамдығы шамамен жылына 6,4 см екені анықталып, бұл жағалаулық және батпақты экожүйелердің деградациясына, су құстарына тән популяциялардың қысқаруына, жағалау сызығының трансформациясына және балықтардың негізгі уылдырық шашу алаңдарының жойылуына әкелетіні көрсетілді. CMIP6 климаттық сценарийлерін пайдалана отырып, 2050 жылға дейін теңіз деңгейі мен экожүйелердегі ықтимал өзгерістерге болжам жасалды. Алынған нәтижелер негізінде бейімделу шараларының, экологиялық басқарудың және ұзақмерзімді мониторинг жүйесін қалыптастырудың басым бағыттары ұсынылды. Зерттеу нәтижелері өңірдегі климаттық өзгерістердің күшеюі жағдайында табиғатты қорғау мен табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану бойынша аймақтық стратегияларды әзірлеуде қолданылуы мүмкін. Алынған нәтижелер экологиялық сын-қатерлерге тиімді ден қою және теңіз деңгейінің төмендеуінің теріс салдарын барынша азайту үшін Каспий маңы елдерінің мемлекетаралық ынтымақтастығын күшейту қажеттігін көрсетеді
