ТҮРКІ ЭПОСЫ ЖӘНЕ ЕЖЕЛГІ ИРАН ӘДЕБИЕТІ: ОРТАҚ ТІЛ
DOI:
https://doi.org/10.56525/b4qj2k12Кілт сөздер:
дәстүр, жазба мәдениет, түркі, татар халқы, «Қаһарман Қатил» эпосы, көне парсылық «Қаһарманнаме» ескерткіші, өзара ықпалдастық, сюжет, мотив, тарихАңдатпа
Мақалада түркі эпосының көне иран әдебиетімен өзара байланысы мәселесі қарастырылып, осы екі ірі мәдени дәстүр арасындағы тоғысатын тұстар айқындалады. Сонымен қатар көне Иранның әдеби және мәдени кеңістігінің қалыптасуына түркі тайпаларының ықпалына ерекше назар аударылады. Автор көптеген көне парсы жазба ескерткіштерін ғасырлар бойы қалыптасқан күрделі мәдени ассимиляция мен өзара ықпалдастық үдерістерінің нәтижесі ретінде қарастыруға болатынын атап көрсетеді.
Татарлар арасында кеңінен танымал «Қаһарман Қатил» атты кітаби қаһармандық эпос материалы негізінде түркілік және иран-парсылық эпикалық дәстүрлердің синтез ерекшеліктері анықталады. Сюжеттік желілерді, мотивтерді және кейіпкерлер бейнесін талдау арқылы автор эпостың татарлық нұсқасында көне иран дереккөздерімен, соның ішінде әйгілі «Қаһарманнаме» шығармасымен көптеген ұқсастықтар сақталғанын көрсетеді. Салыстырмалы талдау тақырыптық ортақтық, қаһармандар типологиясы, эпикалық оқиғалардың құрылымы және көркемдік тіл ерекшеліктері екі халықтың әдеби дәстүрлері арасында терең тарихи байланыс бар екенін дәлелдейтінін көрсетеді.
Мақалада Таяу Шығыстың ирантілдес халықтарымен белсенді қарым-қатынаста болған түркі тайпаларының аймақтың мәдени келбетінің қалыптасуына елеулі үлес қосқаны атап өтіледі. Бұл ықпал тіл мен терминологиядан ғана емес, сонымен қатар әскери мәдениетті, тұрмыс-тіршілікті, дүниетанымды және діни түсініктерді сипаттау ерекшеліктерінен де байқалады. Автор «Қаһарман Қатил» шығармасы көне иран сюжетін жай ғана бейімдеу емес, сонымен бірге түркі мифологиясы, фольклоры және тарихи жады элементтерін бойына жинақтаған татар жазба дәстүрінің дербес ескерткіші екенін көрсетеді.
Зерттеудің негізгі бағыттарының бірі – кейіпкерлер бейнесін, әсіресе патша Хушан тұлғасын «Авеста» және басқа да көне иран мәтіндеріндегі кейіпкерлермен салыстыра талдау болып табылады. Жүргізілген зерттеу нәтижелері татар дастанында көне иран мифологиялық және эпикалық түсініктерінен бастау алатын көптеген архаикалық мотивтердің сақталғанын дәлелдейді. Бұл шығарма мәдени синтез үдерістерін зерттеуде құнды дереккөз болып табылады.
Осылайша, мақала түркі-иран әдеби байланыстарының маңызын ашады, түркі халықтарының Ежелгі Шығыс жазба мәдениетінің дамуына қосқан үлесін көрсетеді және эпос пен көне әдебиетті салыстырмалы зерттеу саласындағы келешектегі ғылыми ізденістердің әлеуетін айқындайды.
