КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ СУ ДЕҢГЕЙІНІҢ ТӨМЕНДЕУІ: КЛИМАТТЫҚ ӘСЕРЛЕРДІҢ ЭКОЖҮЙЕЛЕРГЕ, БИОӘРТҮРЛІЛІККЕ ЖӘНЕ ИНФРАҚҰРЫЛЫМҒА ЖАППАЙ ӘСЕРІНІҢ ШОЛУЫ
DOI:
https://doi.org/10.56525/cwnd0440Кілт сөздер:
Каспий теңізі, су деңгейінің төмендеуі, климаттық өзгерістер, биоәртүрлілікті сақтау, теңіз қорықтары, экожүйелік қызметтер, трансшекаралық ынтымақтастық, ҚазақстанАңдатпа
Каспий теңізі, әлемдегі ең үлкен тұйық су көлемі ретінде, климаттық өзгерістердің әсерінен су деңгейінің төмендеуін бастан өткеруде. Бұл шолу зерттеу климаттық өзгерістердің себептері, салдары және болжамды әсерлері туралы ғылыми дәлелдемелерді жинақтайды. Серіктік деректердің талдауы көрсеткендей, су деңгейі 1996 жылдан бастап шамамен 2 метрге төмендеді, ал 2020 жылдан бастап жылына 30 см жылдамдықпен төмендеу жылдамдығы артты. Климаттық модельдеу 2100 жылға қарай орташа және жоғары эмиссия сценарийлері бойынша 9-дан 21 метрге дейінгі су деңгейінің төмендеуін болжайды, бұл Солтүстік Каспий бассейнінің толық кебуіне және 143,000 км² судың құрлыққа айналуына әкелуі мүмкін. Мұндай төмендеу қауіпті түрлерге, оның ішінде қатерде тұрған Каспий итбалығына (Pusa caspica) және алты бекіре түріне қатер төндіреді, сонымен бірге теңіз қорықтарының қамтылуын 94% дейін қысқартуы мүмкін. Жағалау қауымдастықтары, өнеркәсіптік инфрақұрылым және балық шаруашылығы миллиардтаған доллар экономикалық шығынға ұшырайды. Шолу температураның көтерілуімен қоректенетін буланудың жоғарылауын негізгі қозғаушы күш ретінде анықтайды, ал Волга өзеніндегі су алу және бөгет салу табиғи ауытқуларды күшейтеді. Тиімді азайту бейімделгіш, динамикалық қорықты жоспарлауды, трансшекаралық ынтымақтастықты және биоалуантүрлілікті және адам өмірін қорғау үшін жедел саясат араласуларын қажет етеді.
