Ғылыми редактор Ахметов Берик Бахытжанович Жауапты хатшы Койшина Акмарал Итемгеновна ISSN: 1684-9299 Баспа "Есенов Университет" баспасы yu.edu.kz
Қ. ЖАРМАҒАНБЕТОВТІҢ «ӘНШІ АЗАМАТ» ПОВЕСІНДЕГІ ӘМІРЕ БЕЙНЕСІ: ҰЛТТЫҚ РУХ ПЕН ПРОЗАЛЫҚ ШЕБЕРЛІК КӨРІНІСІ
Бұл мақалада Қайнекей Жармағанбетовтің «Әнші азамат» повесі әдеби-теориялық тұрғыдан жан-жақты талданып, оның жанрлық сипаты мен көркемдік ерекшеліктері айқындалады. Шығарма қазақтың атақты әншісі Әміре Қашаубаевтың өмірі мен өнер жолын бейнелеу арқылы ұлттық өнер тарихынан сыр шертіп, жазушыны прозашы ретінде жаңа белеске көтергені көрсетіледі. Повестің басты құндылығы – тарихи тұлғаның тағдырын көркемдік тұрғыдан бейнелеу арқылы ұлттық рухты жаңғыртуы. Автор Әміренің Париж сахнасындағы өнерін, оның халықтық ән дәстүрін әлемге паш еткенін суреттеу арқылы қазақ мәдениетінің биік деңгейін танытады. Зерттеу барысында тарихи-әдеби, салыстырмалы және көркемдік-стилистикалық әдістер қолданылып, повестің эпикалық құрылымы, кейіпкер бейнесінің шынайылығы, тілдік-стилистикалық шеберлігі мен тарихи-мәдени маңызы сараланды. Сонымен қатар, шығармада ұлттық өнердің тағдыры, өнер адамының қоғамдағы орны, тарихи кезеңнің әлеуметтік-психологиялық сипаты көрініс тапқан. Жазушының баяндау мәнері, кейіпкерді даралау тәсілдері, көркемдік детальдарды қолдануы оның прозалық шеберлігін айқындайды. «Әнші азамат» повесі қазақ әдебиетінде өмірбаяндық-публицистикалық прозаның көрнекті үлгісі ретінде бағаланып, ұлттық рухани мұраға қосқан үлесі дәлелденді. Бұл туынды тек әдебиеттану тұрғысынан ғана емес, мәдениеттану, өнертану және тарих ғылымдары үшін де маңызды дереккөз болып табылады.
ӨҢІР ТУРИЗМІНДЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІ ҚОЛДАНУ ЖОЛДАРЫ
Осы мақаланы зерделеу мәні туризм саласындағы басты үрдіс ретінде жасанды интеллектіні қарастыру болып табылады. Жасанды интеллект және цифрлық жүйелер түріндегі қазіргі заманғы әзірлемелер туризм саласының көптеген аспектілерінде көрініс тапты. Аталған зерттеудің басты мақсаты туристік қызмет көрсету саласына жасанды интеллект түріндегі заманауи технологияларды енгізудің жаңа жолдарын және туристерді тарту жолдарын қалыптастыру болып табылады. Цифрлық кеңістік процестерді автоматтандыру және бейнелерді тану үшін математикалық және бағдарламалық кодтың жаңа құралдарын қолдануға мүмкіндік береді. Жасанды интеллект қоғам мен өндiрiстiң көптеген салаларына кеңiнен енгiзiлуде. Соңғы жылдардағы жарияланымдар туризм саласының - брондау, тіркеу және т.б. процестерді автоматтандыруда жасанды интеллект құралдарын пайдаланатын серпінді сала. Бұл бiрiншi кезекте көрсетiлетiн қызметтердiң сапасына оң әсер етедi, туристiк фирмалардың бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттырады. Туризмдегі және қонақжайлылықтағы жасанды интеллект туралы мақалада оны пайдалану мүмкіндіктері мен шектеулері талданған және салада жасанды интеллектті қолданудың әртүрлі мысалдары қарастырылған, мысалы, билеттер мен нөмірлердің құнын оңтайландыру, брондау процестерін автоматтандыру, жекелендірілген қызметтерді көрсету және чат-боттарды пайдалана отырып, тұтынушылардың сұрауларын өңдеу. Мақалада туризм саласында жасанды интеллект платформаларын қолдану қарастырылды. Аталған салаға жасанды интеллектті енгізу себептері қаралды. Туристік өнімдерде ЖИ негізінде платформаларды қолдануға зерттеу жүргізілді. Ұсынымдық жүйелердің түрлері мен құрылымы қаралды, сондай-ақ туристік сала кәсіпорындарында пайдаланылатын платформалар ұсынылды. Туристік салаға ЖИ енгізудің оң және жағымсыз фактілері атап өтілді.
ақпараттық-коммуникациялық технологиялар
ТҮРКІСТАН ОБЛЫСЫ ЖЕТІСАЙ АУДАНЫНЫҢ СУАРМАЛЫ ЖЕРЛЕРІНІҢ МЕЛИОРАЦИЯСЫ МЕН ТҰЗДАНУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ЖҮЙЕЛІ ТҮРДЕ ЗЕРТТЕУ
Зерттеуде Түркістан облысы Жетісай ауданының суармалы жерлерінің мелиорациялық жағдайы мен топырақ тұздануы кешенді бағаланған. Зерттеу заманауи суару технологиялары – тамшылатып және топырақішілік суару, сондай-ақ тік кәріз жүйелерінің тиімділігін қарастырады. Далалық бақылаулар, ұңғымалардан жер асты суларының деңгейін өлшеу және лабораториялық анализдер көрсеткендей, тік кәріз жер асты суларының деңгейін тұрақтандырып, топырақ тұздануын төмендетеді және сорылған суды қайта пайдалануға мүмкіндік береді, бұл суарудың тиімділігін 90–95%-ға дейін арттырады. Топырақ тұздануы негізінен сульфатты-натрийлі және хлоридті-сульфатты-магнийлі-натрийлі типтерде байқалды. Салыстырмалы талдау тік кәріз жүйелерінің 3–5 жыл ішінде біртекті мелиоративтік фон қалыптастыратынын және көлденең дренажға қарағанда тұзды тез төмендететінін көрсетті. Эффективті қолдану топырақ ылғалдылығын, жер асты суларының тереңдігін, судың минералдануын, pH және натрий құрамын үздіксіз бақылауды қажет етеді. Қосымша мелиоративтік шаралар, мысалы, химиялық өңдеу (гипс, фосфогипс, сульфат) және терең топырақ өңдеу, кальций-натрий алмасуын жақсартып, топырақ құрылымын тұрақтандырады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, су үнемдейтін технологияларды тік кәріз жүйелерімен біріктіру және мелиорациялық мониторинг жүргізу — құрғақ климаттағы суармалы жерлердің тұрақты өнімділігін қамтамасыз етудің негізгі шарты.
УНИВЕРСИТЕТ ҚАБЫРҒАСЫНДАҒЫ ТАРИХ ПЕН МӘДЕНИЕТ: YESSENOV UNIVERSITY ТӘЖІРИБЕСІ
«Университет мәдени институт па? Ғылым орталығы ма? Жастарды қалай тәрбиелейді? Білім кеңістігінде ол не үшін керек? Музей, ішкі безендіру және сыртқы инфрақұрылым қаншалықты білім беру үрдісінде қолданылады?» деген сұрақтарға жауап беру үшін Ш.Есенов атындағы Каспий Технологиялар және Инжиниринг университетінің мәдени-білім беру кеңістігіндегі қызметіне мәдениеттанулық тұрғыдан талдау жасалды. Yessenov University – білім беру мекемесі, ғылыми орталық, мәдени-ағартушылық кеңістік, тарихи-мәдени мұраны сақтаушы өнегелілік ордасы. Мақалада университеттің білім беруден бөлек әлеуметтік, мәдени және тарихи орны мен рөлі зерделенеді. Университет Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру», «Ұлы даланың жеті қыры», «Қазақстанның киелі жерлері» жобаларының, білім мен тәжірибе интеграциясының мақсаты мен міндеттерін іске асырудың бір бағыты болып табылады. Ұлттық кодымызды сақтау, мәдени ерекшелігімізді дәріптеу жолында жұмыс атқаратын ЖОО білімалушылардың өнегелік, философиялық, этикалық және эстетикалық өрісінің кеңеуінде үлкен рөл атқарады. Ең бастысы білім мен ғылым, ғылым мен тәжірибе интеграциясын жүзеге асырушы зерттеу институты.
ЖАҺАНДЫҚ ЭНЕРГИЯ ӨТПЕЛІ КЕЗЕҢІНДЕГІ БАТЫС ҚАЗАҚСТАННЫҢ ИНВЕСТИЦИЯЛЫҚ ӘЛЕУЕТІ ЖӘНЕ «ЖАСЫЛ» ӨСУ СТРАТЕГИЯЛАРЫ
Ұсынылған мақалада жаһандық энергия нарықтарының трансформациясы және тұрақты даму моделіне көшу жағдайында Батыс Қазақстанның инвестициялық әлеуетіне кешенді әрі көпқырлы бағалау жүргізілген. Автор технологиялық шешімдердің жоғары күрделі шығындылығына және дәстүрлі мұнай-газ секторының аймақтық экономикаға басым ықпалына назар аудара отырып, «жасыл» инвестициялаудың іргелі институционалдық және экономикалық кедергілерін егжей-тегжейлі қарастырады. 2025–2026 жылдар кезеңіндегі өзекті статистикалық мәліметтер негізінде жұмыста Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстарында жаңартылатын энергия көздері нысандарын енгізу динамикасы мен нәтижелілігі талданды. Анықталған үрдістер мен эмпирикалық зерттеу нәтижелері макроаймақтың ауқымды экологиялық бастамаларды іске асыруға арналған стратегиялық инновациялық хаб ретіндегі мәртебесін растайды. «Жасыл» сутегін өндіру және ауыр өнеркәсіпті технологиялық декарбонизациялау бойынша перспективалық жобаларға ерекше назар аударылған. Қорытындылай келе, мемлекеттік өнеркәсіптік саясатты халықаралық ESG принциптерімен жүйелі түрде синхрондаудың аса қажеттілігі туралы негізделген тұжырым жасалған. Автор экологиялық, әлеуметтік және басқарушылық факторларды интеграциялау аймақтың ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етудің және 2060 жылға қарай Қазақстан Республикасының көміртекті бейтараптық жөніндегі ұлттық мақсатына қол жеткізудің баламасыз шарты болып табылатынын атап өтеді.
Қарақалпақстандағы интеркультуралық құзыреттілік: кооперативті оқытудың әдістері мен тәсілдері
Бұл мақала Қарақалпақстандағы этникалық және мәдени әртүрлілігімен ерекшеленетін өңір – Нөкіс мемлекеттік педагогикалық институты студенттерінің интеркультуралық құзыреттілігін дамытуда кооперативті оқыту әдістерінің әсерін зерттейді. Зерттеуде аралас әдістер қолданылды: алдын ала және кейінгі тестілеу сауалнамалары, мұғалімдермен сұхбаттар, аудиториялық бақылаулар және фокус-топтық талқылаулар. Бұл көпқырлы тәсіл кооперативті оқытудың студенттердің мәдени санасын, коммуникативтік дағдыларын, әртүрлілікке деген көзқарасын және ынтымақтастық қабілеттерін дамытудағы тиімділігін бағалау мақсатында қолданылды. Зерттеу нәтижелері студенттердің интеркультуралық құзыреттілігінің айтарлықтай артқанын көрсетті, атап айтқанда, кооперативті оқыту іс-әрекеттеріне қатысқаннан кейін мәдени хабардарлықтың, коммуникациялық дағдылардың және әртүрлілікке деген оң көзқарастың едәуір өскені байқалды. Дегенмен, мақалада кооперативті оқытуды кеңінен енгізуге кедергі келтіретін бірқатар қиындықтар анықталды, соның ішінде мәдени қарсылық, тілдік тосқауылдар және ресурстардың шектеулілігі. Мақалада кооперативті оқыту әртүрлі тыңдалым орталарында интеркультуралық түсіністі дамытуға арналған құнды құрал екені атап өтіліп, оны Қарақалпақстандағы білім беру тәжірибесіне кеңінен енгізу ұсынылады. Сонымен қатар, анықталған қиындықтарды еңсеру үшін мұғалімдерді даярлау және оқу-әдістемелік материалдарды әзірлеу қажеттілігі баса көрсетіледі.
«SOUL / RUWX» ҰҒЫМЫ АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ҚАРАҚАЛПАҚ/ҚАЗАҚФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ПАРЕМИОЛОГИЯЛЫҚ БІРЛІКТЕРДЕ
Ағылшын тіліндегі Soul және қарақалпақ тіліндегі Ruwx (қазақ тіліндегі жан, рух, ішкі әлем ұғымдарымен мәндес) адам болмысының күрделі әрі көпқырлы концептілерінің бірі болып табылады. Бұл ұғымдар адамның эмоциялық күйін, тұлғалық сәйкестігін, моральдық-рухани болмысын және дүниетанымын сипаттайды. Табиғаты жағынан дерексіз болғанымен, Soul / Ruwx концептілері тіл арқылы, әсіресе фразеологиялық және паремиологиялық бірліктерде нақты әрі бейнелі түрде көрініс табады. Аталған зерттеуде Soul / Ruwx ұғымының ағылшын және қарақалпақ/қазақ тілдеріндегі фразеологиялық жүйеде концептуалдану ерекшеліктері қарастырылады. Тілдік деректер арқылы бұл ұғымдардың ұлттық-мәдени мазмұны, семантикалық өрісі және бағалауыштық сипаты айқындалады. Зерттеу Концептуалдық метафора теориясына сүйене отырып, Soul / Ruwx сияқты дерексіз ұғымдардың адамның күнделікті тәжірибесіне негізделген нақты домендер арқылы танылатынын негіздейді. Ағылшын және қарақалпақ тілдерінен іріктелген фразеологиялық бірліктер мен идиомалық тіркестерді талдау нәтижесінде «жан/рух» ұғымын бейнелейтін жетекші концептуалдық метафоралар анықталады. Soul / Ruwx ұғымының тілдік репрезентациясын салыстыра зерттеу арқылы бұл жұмыс ағылшын және қарақалпақ/қазақ халықтарының мәдени құндылықтары, дүниетанымы мен рухани бағдарлары туралы түсінікті тереңдетуге, сондай-ақ дерексіз ұғымдардың тіл арқылы қалыптасуы мен ұрпақтан ұрпаққа берілу тетіктерін айқындауға бағытталған.
ЖАҺАНДАНУ ДӘУІРІНДЕГІ СТАНДАРТТЫ АҒЫЛШЫН ТІЛІ: АРТЫҚШЫЛЫҚТАРЫ МЕН ҚИЫНДЫҚТАРЫжаһандану
Стандартты тілдің идеологиясы институционалдық артықшылыққа ие және жоғарыдан таңылған тілдің идеалдандырылған, біртекті формасына деген сенімді білдіреді, бұл көбінесе тілдік әртүрлілікті басуға әкеледі. Бұл идеология тіл сорттары арасында иерархияны белгілейді, әдетте әлеуметтік беделді қауымдастықтармен байланысты және басқаларға ерекше мән бермейді. Лингвистикалық тұрғыдан алғанда, барлық тіл сорттары бірдей жарамды және экспрессияға қабілетті; дегенмен «стандартты» тіл түсінігі табиғи әлеуметтік норма ретінде емес, ең алдымен маргиналды топтардың сөйлеуіне қарама-қайшы анықталған абстрактілі ұғым ретінде сақталады. Жаһандану жағдайында ағылшын тілі, әсіресе халықаралық бизнесте және басқа да жаһандық контексттерде халықаралық қарым-қатынастың басым тіліне айналды. Бұл артықшылықты мәртебе тілдің өзіне тән емес, керісінше тарихи және әлеуметтік билік қатынастарының, соның ішінде отарлау мен ағылшын тілді елдердің жаһандық ықпалының салдары. Ағылшын тілін тілдік әртүрлілікті жеңудің бейтарап құралы ретінде қабылдау, іскерлік ағылшын тілінің концепциясымен мысалға келтірілді, оның басым позициясын одан әрі нығайтады. Бұл құбылыс басқа тілдер мен тіл сорттарының өміршеңдігіне қауіп төндіретін «лингвистикалық империализм» ретінде сынға алынды.
МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ҚАТТЫ ТҰРМЫСТЫҚ ҚАЛДЫҚТАРДЫ БАСҚАРУДЫҢ ҚОЛДАНЫСТАҒЫ ЖҮЙЕСІН ТАЛДАУ
Мақаланың мақсаты - облыстағы қатты тұрмыстық қалдықтардың айналым саласын басқарудың қолданыстағы жүйесінің экономикалық жағдайын зерттеу және бағалау. Бұл Республиканың «жасыл» экономикаға көшуі жөніндегі іс-шаралар жоспарын іске асыру жөніндегі маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бүгінгі күні өңірде бар қатты-тұрмыстық қалдықтарды басқару жүйесі өзінің тиімсіздігін дәлелдейді: қатты-тұрмыстық қалдықтардың жинақталу көлемі ұлғайды, бұл өз кезегінде полигондар аумағының қоқысқа тасталуы және ауқымының өсуі орын алуына алып келеді. Полигондар астында орналасқан жерлердің экологиялық жай-күйі бұзылып жатыр және рұқсат етілмеген қоқыс үйінділерінің саны ұлғаюда; кәдеге жаратумен байланысты қатты - тұрмыстық қалдықтармен жұмыс істеудің ұтымды жүйесі жоқ, полигондарды қайта өңдеу, тасымалдау және рекультивациялау жүргізілмейді. Облыс үшін қоршаған ортаны қорғау өзекті мәселе болып табылады, ал өндіріс пен тұтыну қалдықтарын кәдеге жарату ең күрделі мәселелердің бірі болып табылады. Дамыған елдердің тәжірибесі көрсеткендей, басымдықтарды таңдау ең алдымен қоғамның шешімдерімен және ұлттық деңгейде қойылған мақсаттармен анықталады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы айналым саласын басқаруды талдау болып табылады қатты тұрмыстық қалдықтарды өңдеу бойынша жаңа технологияларды құру қажет, атап айтқанда қатты тұрмыстық қалдықтарды өңдеу зауытын салуды қажет етеді.
ТҮРКІ ЭПОСЫ ЖӘНЕ ЕЖЕЛГІ ИРАН ӘДЕБИЕТІ: ОРТАҚ ТІЛ
Мақалада түркі эпосының ежелгі иран әдебиетімен өзара әрекеттесу мәселесі қарастырылады, сонымен қатар осы екі ірі мәдени дәстүр арасындағы байланыс нүктелері анықталады. Түркі тайпаларының ежелгі Иранның әдеби және мәдени кеңістігін қалыптастыруға әсеріне ерекше назар аударылады. Автор көптеген ежелгі парсы жазба ескерткіштерін көптеген ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени ассимиляция мен өзара әсердің күрделі процестерінің нәтижесі ретінде қарастыруға болатындығын атап көрсетеді. Татарлар арасында кеңінен танымал "Кахарман Катил" кітап қаһармандық эпосының материалында түркі және Иран-Парсы эпикалық дәстүрлерінің синтезінің ерекшеліктері анықталды. Сюжеттік желілерді, мотивтер мен бейнелерді талдау арқылы автор эпостың татар тіліндегі нұсқасы ежелгі иран дереккөздерімен, соның ішінде әйгілі "Кахарманнамемен"көптеген параллельдерді сақтайтынын көрсетеді. Салыстырмалы талдау көрсеткендей, тақырыптың ортақтығы, кейіпкерлердің типологиясы, эпикалық эпизодтардың құрылымы және көркем тілдің ерекшеліктері екі халықтың әдеби дәстүрлері арасындағы терең тарихи байланысты көрсетеді. Мақалада Таяу Шығыстың иран тілді тұрғындарымен белсенді қарым-қатынаста болған түркі тайпалары аймақтың мәдени келбетін қалыптастыруға айтарлықтай үлес қосқаны атап өтілген. Бұл тілде де, терминологияда да, әскери мәдениетті, өмірді, дүниетанымды және діни идеяларды сипаттау сипатында көрінеді. Автор "Кахарман Катил" ежелгі иран сюжетінің бейімделуі ғана емес, сонымен қатар түркі мифологиясының, фольклорының және тарихи жадының элементтерін қамтитын татар жазба дәстүрінің тәуелсіз ескерткіші екенін атап көрсетеді. Зерттеудің негізгі аспектілерінің бірі-кейіпкерлердің бейнелерін, ең алдымен Падишах Хушан фигурасын Авеста мен басқа да ежелгі ирандық мәтіндердің кейіпкерлерімен салыстыру. Жүргізілген талдау татар дастаны ежелгі ирандық мифологиялық және эпикалық идеялардан бастау алатын көптеген архаикалық мотивтерді сақтайтынын растайды, бұл шығарманы мәдени синтез процестерін зерттеудің құнды көзі етеді. Осылайша, мақала түркі-иран әдеби байланыстарының маңыздылығын ашады, түркі халықтарының ежелгі Шығыстың жазбаша мәдениетін дамытуға қосқан үлесін атап көрсетеді және эпос пен ежелгі әдебиетті салыстырмалы зерттеу саласында одан әрі зерттеу әлеуетін көрсетеді. Түйін сөздер: дә
ПОСТКОЛОНИАЛДЫҚ ТЕНДЕНЦИЯЛАР ПОСТКЕҢЕСТІК МӘДЕНИЕТ ПЕН ӘДЕБИЕТТЕ
Постколониализм қазіргі әдеби зерттеулерде танымал және маңызды теорияға айналды. Мәдениет бұл әдеби теорияны анықтаудағы негізгі фактор ғана емес, сонымен қатар постколониализмді империализмнен, отаршылдықтан және неоколониализмнен ажыратудағы маңызды сәт болып табылады. Өздеріңіз білетіндей, постколониализм негізінен отарланған мәдениеттерді, мәдениетаралық күресті және мәдениеттердің өзара енуін зерттеумен айналысады. Мәдениет осы әдеби теорияның дамуының басынан бастап маңызды зерттеу тұжырымдамасы болды. Постколониализмнің үш прекурсоры және маңызды теориялық негіздері бар. Бұл Антонио Грамши (1891-1937) және оның мәдени гегемониясы, Франс Фанон (1925-1961) және оның нәсілшіл мәдениеттің дауысы, сонымен қатар Мишель Фуко (1926-1984) және оның билік пен Дискурс теориясы. Грамшидің мәдени гегемониясы мәдени әр түрлі қоғамды бір әлеуметтік тап басқара алады немесе үстемдік ете алады деп тұжырымдайды. Фанонның ақ әлемдегі қара интеллектуал ретіндегі жеке тәжірибесі, әсіресе нәсілшілдікке бірінші рет тап болған шатасуы оның отарлық мәдениеттің психологиялық теорияларына қатты әсер етті, олар негізінен "қара тері, ақ маскалар" (1952) кітабында көрсетілген. Фуконың билік және Дискурс теориясы көбінесе Эдвард Саид өзінің "Шығыстану және мәдени империализм" еңбегінде кеңінен қолданатын бір мәдениеттің екіншісіне үстемдігінің негізі болып табылады. Постколониализм әдеби сын ретінде империализмнен, отаршылдықтан және неоколониализмнен мәдениетке бағдарлануымен ерекшеленеді. Бұл әдебиеттану мен мәдениеттанудың үйлесімі және әдеби шығармаларды мәдениет тұрғысынан қайта қараудың жаңа перспективаларын ашады. Постколониализмді, әсіресе оның мәдени факторларын игеру, өз кезегінде, әлемдік әдебиетті зерттеуге ұзақ мерзімді әсер етеді.
ДАМЫТА ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ФИЗИКА САБАҚТАРЫНДА ҚОЛДАНУДЫҢ БІЛІМ САПАСЫНА ЫҚПАЛЫН ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТАЛДАУ
Бұл мақалада дамыта оқыту технологиясын физика сабақтарында қолданудың білім сапасына ықпалы жан-жақты педагогикалық талдау негізінде қарастырылды. Мақалада дамыта оқыту технологиясының проблемалық жағдаят құру, теориялық жалпылау, ұғымдарды мағыналық қайта құрылымдау, рефлексия және зерттеушілік әрекеттерді дамыту сияқты негізгі қағидалары физикадағы абстрактілі ұғымдарды меңгерудегі оқушылардың когнитивтік және метатанымдық дамуымен байланыста талданады. Педагогикалық эксперимент барысында эксперименттік және бақылау топтарының оқу жетістіктері, ұғымдық түсіну деңгейлері, танымдық белсенділігі, оқу мотивациясы, қате түсініктер динамикасы және зерттеушілік құзыреттерінің өзгеруі салыстырмалы-статистикалық әдістер арқылы зерттелді. Зерттеу нәтижелері дамыта оқыту технологиясының білім сапасын арттырудағы айқын тиімділігін көрсетті: эксперименттік топтың орташа оқу жетістігі 47%-дан 78%-ға көтеріліп, ұғымдық қателер деңгейі 32%-дан 11%-ға дейін төмендеді; танымдық белсенділік пен пәнге қызығушылық көрсеткіштері айтарлықтай артты. Алынған нәтижелер теориялық тұрғыдағы маңызды импликацияларды айқындайды: дамыта оқыту физикадағы ғылыми ұғымдардың қалыптасу механизмдерін тереңдетеді, оқушылардың түсіну құрылымдарын қайта құра отырып, концептуалды өзгеріс пен зерттеушілік ойлауды ынталандырады. Практикалық тұрғыда бұл тәсіл оқыту сапасын арттырудың, физикалық ойлау мәдениетін қалыптастырудың және оқу процесін тұлғалық-бағдарлы деңгейде ұйымдастырудың тиімді моделі ретінде ұсынылады.
Коррозияға қарсы жабын алудың технологияларын зерттеу және коррозия процесстерін компьютерлік модельдеу
Мақалада полимерлі және силиконды жабындарды қолдана отырып, Құрылыс конструкциялары мен материалдарын коррозиядан қорғаудың заманауи тәсілдері қарастырылған. Ғимараттардың сыртқы қабырғаларын силикон материалдарымен өңдеу гидрофобты қасиеттерді қамтамасыз етеді, құрылымдардың бу өткізгіштігін сақтай отырып, ылғал мен коррозия факторларының әсеріне төзімділікті арттырады. Агрессивті ортада металл, темірбетон және құрылыс элементтерін қорғау үшін кеңінен қолданылатын дисперсиялық пленка түзуші жүйелерге негізделген полимерлі материалдарға, мысалы, поливинилхлоридке, полиэтиленге және полимерлі композицияларға ерекше назар аударылады. Жұмыста коррозиялық процестердің математикалық модельдері, соның ішінде коррозия кинетикасы, қорғаныс жабындары арқылы агрессивті заттардың диффузиясы, полимерлі материалдардың деградациясы және коррозияның электрохимиялық механизмдері ұсынылған. Қорғаныс жабындарының беріктігін болжау үшін регрессиялық талдау әдістері, ақырлы элементтер және дифференциалдық теңдеулер қолданылады. Коррозиялық параметрлерді талдауға, Материалдарды салыстыруға және қорғаныс жүйелерінің тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін Streamlit платформасын қолдана отырып, Python тілінде бағдарламалық жасақтама жасалды. Нәтижелер Құрылыс және металл конструкцияларының сенімділігі мен беріктігін арттыру үшін полимерлі жабындар мен математикалық модельдеуді қолдану перспективасын растайды.
ФИЗИКА САБАҚТАРЫНДА ЖАРАТЫЛЫСТАНУПӘНДЕРІМЕН КІРІКТІРУ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢЗЕРТТЕУШІЛІК ІС-ӘРЕКЕТІН ДАМЫТУ ЖОЛДАРЫ
Бұл мақалада физика пәнін жаратылыстану бағытына кіретін пәндермен интеграциялай оқыту үдерісінде оқушылардың зерттеушілік іс-әрекетін қалыптастырудың педагогикалық және әдістемелік негіздері жан-жақты қарастырылады. Кіріктірілген оқыту үдерісі құзыреттілікке бағытталған заманауи білім беру парадигмасы тұрғысынан талданып, пәнаралық интеграцияның теориялық және практикалық аспектілері кешенді түрде зерделенеді. Зерттеу барысында физика мен химия, биология, география және информатика пәндерінің мазмұндық өзара байланысы айқындалып, табиғи құбылыстарды біртұтас ғылыми жүйе ретінде түсінуге мүмкіндік беретін интеграциялық модель ұсынылады. Мақалада кіріктірілген сабақтардың құрылымдық және мазмұндық ерекшеліктері, оқыту мақсаттарының жүйелілігі, сондай-ақ оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру тетіктері қарастырылады. Кіріктірілген сабақтар барысында жобалық, зертханалық және проблемалық оқыту әдістерін үйлестіріп қолданудың тиімділігі негізделеді. Мұндай тәсіл оқушылардың зерттеу дағдыларын – мәселені анықтау, гипотеза ұсыну, эксперимент ұйымдастыру, алынған нәтижелерді талдау және қорытынды жасау қабілеттерін – дамытуға ықпал ететіні анықталды. Сонымен қатар, интеграциялық оқыту оқушылардың ғылыми дүниетанымын, логикалық және аналитикалық ойлау қабілеттерін жетілдіріп, пәнге деген қызығушылығын арттырады. Оқушылар алған білімдерін өмірлік жағдаяттарда қолдану мүмкіндігіне ие болады. Жалпы қорытынды бойынша, физика мен жаратылыстану пәндерін кіріктіре оқыту білім мазмұнының жүйелілігі мен тұтастығын қамтамасыз ететін, оқушылардың зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастыру мен дамытуға бағытталған тиімді педагогикалық модель ретінде сипатталады.
ФИЗИКА МҰҒАЛІМДЕРІНІҢ ОПТИКАНЫ ОҚЫТУДА ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ ҚОЛДАНУЫ ТУРАЛЫ ЗАМАНАУИ ЗЕРТТЕУЛЕР
Мақалада мектептегі физика курсында оптика пәнін оқытуда цифрлық технологияларды қолдану бойынша заманауи зерттеулер қарастырылады. Виртуалды зертханалар, интерактивті модельдеу, цифрлық білім беру ресурстары, кеңейтілген және Виртуалды шындық технологиялары сияқты сандық құралдар талданады. Жарықтың шағылысуы мен сынуы, линзалар мен айналардағы кескіндерді құру, интерференция, дифракция және жарықтың поляризациясы сияқты күрделі "Оптика" бөлімінің тақырыптарын зерттеуде осы технологияларды қолдану мүмкіндіктеріне ерекше назар аударылады. Цифрлық технологиялардың педагогикалық мүмкіндіктері, олардың оқу материалының көрнекілігін арттыруға, оқушылардың танымдық қызығушылығын дамытуға және зерттеу дағдыларын қалыптастыруға әсері қарастырылады. Виртуалды зертханалар мен компьютерлік модельдерді қолдану студенттерге мектеп зертханасында орындалмайтын эксперименттер жүргізуге мүмкіндік береді, ал Интерактивті модельдеу оптикалық құбылыстардың физикалық мәнін жақсы түсінуге көмектеседі. Сондай-ақ, мақалада цифрлық технологиялардың оқушылардың білім сапасына, олардың ғылыми ойлауының, дербестігі мен цифрлық сауаттылығының дамуына әсері талданады. Оптиканы оқытуда цифрлық технологияларды қолдану білім сапасын арттырудың тиімді құралы болып табылады және физиканы оқуға тұрақты қызығушылықты қалыптастыруға ықпал етеді деген қорытынды жасалады. Мақалада цифрлық технологиялардың педагогикалық мүмкіндіктері, соның ішінде оқытудың көрнекілігін арттыру, оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру, олардың зерттеу және эксперименттік дағдыларын дамыту қарастырылады. Интерактивті модельдеу студенттерге эксперимент параметрлерін дербес өзгертуге және нәтижелерді байқауға мүмкіндік береді, бұл геометриялық және толқындық оптика заңдарын тереңірек түсінуге ықпал етеді. Сондай-ақ, цифрлық технологиялардың оқушылардың білім сапасына, олардың оқу мотивациясының деңгейіне және ғылыми ойлаудың дамуына әсері талданады. Цифрлық технологияларды қолдану оқушылардың өзіндік жұмыс, сыни ойлау және цифрлық сауаттылық дағдыларын қалыптастыруға ықпал ететіні атап өтілген. Нәтижесінде оптиканы оқыту процесіне цифрлық технологияларды интеграциялау қазіргі заманғы дене шынықтыруды жаңғыртудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады деген қорытынды жасалады.
СЫЗЫҚТЫҚ АЛГЕБРА ЭЛЕМЕНТТЕРІ НЕГІЗІНДЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЕСЕПТЕРДІ МОДЕЛЬДЕУ
Бұл жұмыста экономикалық процестерді талдауда математикалық модельдердің рөлі мен оларды қолданудың маңызы жан-жақты қарастырылған. Қазіргі экономикалық теорияда математикалық тәсілдер микро және макродеңгейлердегі құбылыстарды формальды сипаттауға, айнымалылар арасындағы байланыстарды анықтауға және оларды сандық түрде бағалауға мүмкіндік береді. Математикалық модельдеу экономикалық болжамдардың дәлдігін арттырып, ресурстарды тиімді бөлуге жағдай жасайды. Матрицаларды экономикада пайдалану, әсіресе оптималды жоспарлау міндеттерін шешуде, маңызды орын алады. Технологиялық матрица арқылы кәсіпорындағы әр өнім түрін өндіруге қажетті ресурстар шығынын сипаттауға болады. Өндіріс жоспары матрица-векторлық түрде көрсетіліп, AX ≤ B түріндегі теңсіздік ресурстар қорының шектеулі екенін бейнелейді. Сонымен қатар, пайда функциясын анықтау және рұқсат етілген жоспарлар жиынтығында оның максимумын табу — оптималды жоспарлаудың негізгі мақсаты болып саналады. Мақалада өндірістік жоспардың рұқсат етілгендігін матрицалық-векторлық теңсіздік арқылы анықтау жолдары, пайда функциясын максимизациялау негізіндегі оптималды жоспарлау міндеті, сондай-ақ экономикада кездесетін қолданбалы есептердің сызықтық теңдеулер жүйесіне келтірілуі егжей-тегжейлі сипатталады. Кесу, материалдарды бөлу, цех қуаттарын тиімді пайдалану секілді практикалық жағдайлар талданып, оларды шешудің математикалық әдістері, оның ішінде Крамер тәсілі көрсетіледі. Жұмыста практикалық мысалдар, соның ішінде трансформаторлар өндірісі және материалды әртүрлі тәсілдермен кесу есептері қарастырылады. Бұл есептерді шешу барысында сызықтық теңдеулер жүйелері, Крамер әдісі, сондай-ақ сызықтық теңсіздіктер жүйелері пайдаланылады. Өндірістік қуат, ресурстар қоры және өнім түрлері арасындағы шектеулер математикалық түрде көрсетіліп, олардың экономикалық мазмұны түсіндіріледі. Жалпы алғанда, экономикалық есептерді математикалық модельдер арқылы шешу тиімді шешім қабылдауға, өндіріс ресурстарын ұтымды жоспарлауға және дәл болжамдар жасауға мүмкіндік беретіні көрсетілген.
ЖОҒАРЫ БІЛІМДЕГІ МАТЕМАТИКАДА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ: ОҚЫТУ, ОҚУ ЖӘНЕ БАҒАЛАУДЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНА АРНАЛҒАН НАРРАТИВТІК ШОЛУ
Жасанды интеллект (ЖИ) жүйелерінің қарқынды дамуы түрлі салалардағы білім беру тәжірибелерін, соның ішінде жоғары білімдегі математикалық білім беруді де өзгертіп жатыр. ЖИ технологиялары, әсіресе генеративті ЖИ мен интеллектуалды оқыту жүйелері, оқыту, оқу және бағалауды қолдаудың жаңа мүмкіндіктерін ұсына отырып, сонымен қатар маңызды педагогикалық, этикалық және әдіснамалық мәселелерді де туындатады. Бұл мақалада жоғары білімдегі математикалық білім беруде ЖИ қолдануға арналған соңғы зерттеулердің заманауи нарративтік шолуы ұсынылады. Шолу соңғы бес–жеті жылдағы әдебиеттерді жинақтап, оларды өзара байланысты үш бағыт бойынша жүйелейді: ЖИ көмегімен математиканы оқыту, ЖИ көмегімен математиканы оқу және ЖИ негізінде бағалау. Талдау нәтижелері ЖИ-дің оқу процесін жоспарлауды қолдауға, бейімделген кері байланыс ұсынуға және интерактивті түсіндірулер беруге мүмкіндік беретінін, сол арқылы сараланған оқыту мен қалыптастырушы бағалаудың мүмкіндіктерін кеңейтетінін көрсетеді. Сонымен қатар, әдебиеттерде математикалық ұғымдарды түсіну, автоматтандырылған шешімдерге шамадан тыс тәуелділік, бағалаудың валидтілігі, авторлық және академиялық адалдыққа қатысты елеулі мәселелер де атап өтіледі. Ерекше назар ЖИ-ді ескеріп әзірленетін тапсырмаларды жобалауға және бағалау тәжірибесінде дәлелдеу, интерпретация және математикалық коммуникацияға басымдық берудің қажеттілігіне аударылады. Шолуда сондай-ақ ЖИ-ді оқу процесіне енгізу, студенттердің ЖИ-мен оқу серіктесі ретінде өзара әрекеттесуі және ЖИ-ге төзімді бағалау стратегияларын әзірлеуге қатысты негізгі зерттеу олқылықтары анықталады. Педагогтарды даярлау, оқу бағдарламаларын әзірлеу және білім беру саясатына қатысты қорытындылар мен ұсыныстар талқыланады.
ХИМИЯ ПӘНІН ОҚЫТУДА ИНТЕРАКТИВТІ ӘДІСТЕРДІ ҚОЛДАНУ
Бұл мақалада химия пәнін оқыту барысында интерактивті әдістерді қолданудың маңызы, тиімділігі және оқу үдерісіне әсері қарастырылады. Интерактивті оқыту әдістері оқушылардың қызығушылығын арттырып, танымдық белсенділігін күшейтеді, сондай-ақ пән бойынша теориялық білімді терең меңгеруге мүмкіндік береді. Мақалада «миға шабуыл», «жұптық және топтық жұмыс», «дөңгелек үстел», «кластер», «INSERT», «оқытудағы ойын элементтері» сияқты интерактивті тәсілдердің химия сабақтарында қолданылу ерекшеліктері талданады. Сонымен қатар, интерактивті әдістер арқылы оқушылардың зерттеушілік қабілетін дамыту, тәжірибелік дағдыларын қалыптастыру, ғылыми ойлау мәдениетін жетілдіру жолдары көрсетіледі. Ұсынылған материал химия мұғалімдеріне сабақ барысында заманауи педагогикалық технологияларды тиімді енгізуге бағытталған.
ХИМИЯЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯ МАМАНДЫҚТАРЫ БОЙЫНША БІЛІМ БЕРУ ҮДЕРІСІНЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫН ИНТЕГРАЦИЯЛАУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ
Бұл мақалада «Индустрия 4.0» тұжырымдамасы аясында химиялық технология мамандықтары бойынша болашақ инженерлерді даярлау үдерісіне жасанды интеллект (ЖИ) технологияларын интеграциялаудың тиімділігі зерттелген. Зерттеудің өзектілігі химиялық өндірістегі күрделі технологиялық процестерді модельдеу мен оңтайландыруда заманауи цифрлық құралдарды қолдану қажеттілігінен туындап отыр. Жұмыс барысында химиялық инженерия мен педагогикалық мониторингті ұштастыратын кешенді әдістемелік тәсіл қолданылды. Эксперименттік зерттеулер Intel Core i7 процессоры және NVIDIA RTX графикалық карталарымен жабдықталған жоғары өнімді жұмыс станцияларында, Python (Pandas, Scikit-learn, TensorFlow) бағдарламалау ортасында және DWSIM симуляциялық пакетін қолдану арқылы жүргізілді. Зерттеу нәтижелері ЖИ құралдарын пайдалану бақылау тобымен салыстырғанда студенттердің орташа үлгерімін 22%-ға арттырып, технологиялық есептеулердің дәлдігін 96%-ға дейін жеткізгенін көрсетті. Сонымен қатар, автоматтандырылған скрипттерді қолдану оңтайландыру уақытын 5 есеге қысқартуға мүмкіндік берді. Талқылау бөлімінде ЖИ-дің студенттерде «инженерлік түйсікті» қалыптастырудағы рөлі мен модельдердің «қара жәшік» мәселесін шешу үшін интерпретацияланбалы ЖИ (XAI) әдістерін енгізу қажеттілігі сараланды. Ұсынылған оқыту моделі болашақ химик-технологтардың деректерге негізделген шешім қабылдау мәдениетін дамытып, олардың еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізі ретінде ұсынылады.
МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ БІЛІМ БЕРУ БАҒДАРЛАМАЛАРЫНА БЕЙІМДЕЛУІНІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫ
Бұл мақалада мектеп оқушыларының халықаралық оқу бағдарламаларына сәтті бейімделуін қамтамасыз ететін педагогикалық принциптер қарастырылады. Ол жаһандық өзгерістер дәуірінде мектептен университетке өтуді жеңілдететін икемді білім беру жолдарын дамытудың теориялары мен әдістерін талдайды. Дереккөздердің кең ауқымына сүйене отырып, зерттеу студенттердің шетелде білім алу қабілетіне әсер ететін негізгі аспектілерді – ұйымдастырушылық, жеке және мәдениетаралық – анықтайды. Жаңа ортаға сәтті кірігу тек тілді меңгеру мен біліммен ғана емес, сонымен қатар оқу орнының ұйымдасқан қолдауының қажеттілігімен, кеңес беру үшін заманауи цифрлық құралдарды пайдаланумен және тиімді әлеуметтік-мәдени бейімделумен анықталады. Академиялық қолдауды, психологиялық ресурстарды және мәдениетаралық құзыреттілікті дамыту бағдарламаларын біріктіретін интеграцияланған білім беру жүйелеріне ерекше назар аударылады. Ол сондай-ақ студенттердің барлық санаттары үшін қолжетімділік, теңдік және инклюзивті білім алу үшін жағдай жасау үшін келісілген ережелер мен технологиялық жетістіктерге негізделген университеттер арасындағы халықаралық серіктестіктің маңыздылығын атап көрсетеді. Бұл жұмыс икемді оқыту жолдарын дамытудың біртұтас педагогикалық әдісін ұсыну арқылы халықаралық білім беру туралы түсінігімізді кеңейтеді. Нәтижелер студенттердің жаһандық білім беру орталарына сәтті интеграциясын қолдайтын ұзақ мерзімді жоспарларды құруда мұғалімдерге, шешім қабылдаушыларға және ұйымдарға пайдалы құрал бола алады.
АУЫЛ МЕКТЕБІНДЕ ДЕНЕ ТӘРБИЕСІНІҢ САПАСЫН БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІН ЖЕТІЛДІРУ
Мақалада ауылдық жалпы білім беретін мектеп жағдайында дене тәрбиесінің сапасын басқару жүйесін жетілдірудің теориялық-әдіснамалық негіздері мен ұйымдастырушылық-педагогикалық тетіктері қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі ауылдық білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасының шектеулілігімен, кадрлық ресурстар тапшылығымен, сондай-ақ оқушылардың денсаулық көрсеткіштерінің төмендеуімен және қозғалыс белсенділігінің азаюымен айқындалады. Осыған байланысты дене тәрбиесінің сапасын басқару үдерісін жүйелік, тұлғалық-бағдарлы және құзыреттілік тәсілдер негізінде қайта құрылымдау қажеттілігі негізделеді. Мақалада білім беру ұйымындағы басқару ұғымы педагогикалық жүйенің мақсатты, жоспарлы және нәтижеге бағдарланған қызметі ретінде талданып, дене тәрбиесінің сапасын қамтамасыз етудегі басқарудың негізгі функциялары – жоспарлау, ұйымдастыру, мониторинг жүргізу, түзету және талдау – кешенді түрде сипатталады. Ауыл мектебінің ерекшеліктерін ескере отырып, дене дамуын бақылаудың диагностикалық құралдарын енгізу, оқушылардың физикалық даярлығын жүйелі бағалау, денсаулық сақтау технологияларын қолдану және сабақтан тыс спорттық-сауықтыру жұмыстарының мазмұнын жаңғырту мәселелері ұсынылады. Сонымен қатар дене шынықтыру мұғалімдерінің кәсіби құзыреттілігін арттыру, инновациялық педагогикалық технологияларды енгізу, мектеп әкімшілігінің басқарушылық әлеуетін күшейту, сондай-ақ мектеп, отбасы және жергілікті қоғамдастық арасындағы серіктестік байланыстарды нығайту дене тәрбиесінің сапасын арттырудың стратегиялық бағыттары ретінде қарастырылады. Зерттеу нәтижелері ауылдық мектеп жағдайында дене тәрбиесін басқарудың тиімді моделін қалыптастыру оқушылардың физикалық дамуын жақсартуға, салауатты өмір салтын орнықтыруға және білім беру сапасының жалпы көрсеткіштерін арттыруға ықпал ететінін дәлелдейді. Ұсынылған тұжырымдар мен практикалық ұсыныстар ауылдық білім беру ұйымдарының басқару тәжірибесінде қолдануға бағытталған.
АБАЙ ҚҰНАНБАЙҰЛЫ ШЫҒАРМАЛАРЫ АРҚЫЛЫ ЖОО СТУДЕНТТЕРІНІҢ БАСҚАРУШЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Бұл мақалада Абай Құнанбайұлы шығармаларының қазіргі жоғары білім беру жүйесіндегі студенттердің басқарушы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудағы педагогикалық әлеуеті қарастырылады. Зерттеу идеялық тұрғыдан Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам» (2022) Жолдауында айтылған ұлттық бірлік пен рухани жаңғыру қағидаттарымен және Мемлекет басшысының «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» (2020) атты мақаласындағы «толық адам» тұжырымдамасымен үндеседі. Мақалада Абайдың қара сөздері мен өлеңдеріндегі басқарушы, адамгершілік және этикалық идеялар заманауи білім беру менеджментінің құндылықтарымен салыстырыла талданады. Ақынның «Адам бол!» қағидаты, еңбексүйгіштік, әділдік пен жауапкершілік идеялары студенттің тұлғалық кемелденуіне және кәсіби қарым-қатынас мәдениетін дамытуға бағытталған негізгі психологиялық-педагогикалық тетік ретінде қарастырылады. Жоспарланып отырған зерттеу жұмысы диагностикалық, тәжірибелік және қорытынды кезеңдерден тұрады. Онда Абай шығармалары негізінде ұйымдастырылатын сыныптан тыс іс-шаралардың студенттердің басқарушы мәдениетіне ықпалы талданбақ. Әдістемелік негіз ретінде салыстырмалы-талдамалық, тарихи-философиялық және педагогикалық модельдеу тәсілдері қолданылмақ. Мақалада Абайдың «Толық адам» концепциясы және қара сөздеріндегі рухани-адамгершілік қағидалардың студенттердің эмоционалдық интеллекті мен коммуникативтік құзыретін дамытудағы рөлі теориялық тұрғыдан негізделеді. Зерттеу жұмысы Абайдың адам мен қоғам, еңбек пен әділет туралы философиялық көзқарастарын жоғары оқу орны студенттерінің басқарушы қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың мазмұндық және құндылықтық негізі ретінде қарастыруды мақсат етеді.
БАСТАУЫШ МЕКТЕПТЕГІ ДЕНСАУЛЫҚ САҚТАУШЫ КЕҢІСТІКТІҢ МӘНІ МЕН МАЗМҰНЫ
Бүгінгі таңда Қазақстандағы білім беру жүйесін реформалау аясында бастауыш мектеп оқушыларының денсаулығын сақтау және нығайту мәселесі ерекше өзекті болып отыр. Зерттеуде бастауыш мектеп кезеңіндегі балалардың психологиялық және физикалық бейімделу ерекшеліктері қарастырылды. Ғылыми әдебиеттерді талдау барысында мектептегі денсаулыққа әсер ететін негізгі факторлар: оқу мен демалыстың дұрыс ұйымдастырылмауы, дене белсенділігінің төмендігі, дұрыс тамақтанбау, санитарлық-гигиеналық талаптардың сақталмауы, педагогтардың валеологиялық дайындығының жеткіліксіздігі және ата-аналармен бірлескен жұмыстың шектеулігі екені анықталды. Денсаулық сақтау кеңістігі оқушылардың жан-жақты дамуы мен үйлесімді тұлға қалыптастыруына ықпал ететін орта ретінде сипатталады. Зерттеуде педагогикалық, психологиялық және медициналық-әлеуметтік аспектілердің интеграциясы маңызды деп танылды. Бастауыш мектептегі денсаулық сақтау кеңістігін ұйымдастыру тиімділігін арттыру үшін инновациялық бағдарламалар мен жобаларды қолдану, дене шынықтыру мен спорттық іс-шараларды ұйымдастыру, оқу үдерісінде денсаулық мәдениетін қалыптастыру ұсынылады. Сонымен қатар, оқушылардың жүйке-психологиялық шиеленісін төмендету, салауатты өмір салтын үйрету және педагогтардың кәсіби денсаулығын қолдау шаралары да қарастырылды. Зерттеу қорытындысы бойынша, денсаулық сақтау кеңістігі оқушылардың физикалық және психикалық дамуын, эмоционалды әл-ауқатын қамтамасыз ететін, салауатты өмір салтын қалыптастыруға бағытталған кешенді жүйе болып табылады. Бұл шаралар оқушылардың оқуға бейімделуін, өзін-өзі басқару қабілеттерін дамытуын және қоғамдағы үйлесімді тұлға ретінде қалыптасуын қамтамасыз етеді. Зерттеу нәтижелері білім беру ұйымдарында денсаулықты сақтау ортасын ұйымдастырудың педагогикалық және әдістемелік негіздерін практикалық тұрғыда қолдануға мүмкіндік береді. Білім беру жүйесіндегі денсаулық сақтау кеңістігі тек оқушылардың денсаулығын қорғаумен шектелмей, олардың танымдық және әлеуметтік қабілеттерін арттыруға ықпал етеді. Мақалада бастауыш мектептегі денсаулық сақтау кеңістігінің мәні мен мазмұны, ұйымдастырушылық шарттары және педагогикалық тәсілдері жан-жақты қарастырылған.
БІЛІМ БЕРУДЕГІ МЕНТОРИНГ: ДАМУ ҮРДІСТЕРІ ЖӘНЕ ҚОЛДАНУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Бұл мақала білім берудегі менторинг ұғымын теориялық, мәдени және практикалық тұрғыдан қарастырады. Отандық және шетелдік ғалымдар ұсынған менторинг ұғымының анықтамаларына жан-жақты салыстырмалы талдау жүргізіліп, олардың ұқсас және айырмашылықты концептуалдық сипаттамалары айқындалады. Менторингтің зерттеу тәжірибелерінің тарихи өміршеңдігін талдап, оны ғасырлар бойы сақтап тұрған әлеуметтік-мәдени және педагогикалық факторларды анықтайды. Сонымен қатар мақала қазіргі заманғы менторинг тенденцияларын қарастырады, оның ішінде цифрлық менторинг, коучинг–менторинг гибридтері, жас мұғалімдерді бейімдеудің (induction) модельдері және әлеуметтік-эмоциялық менторинг бастамалары бар. Осы мақала менторинг ұғымының ғылыми негізін, тарихи өміршеңдігін, қазіргі даму үрдістерін, халықаралық және Қазақстандағы қолданылу тәжірибесін терең талдап, болашаққа арналған практикалық ұсыныстар береді. Білім берудегі менторинг мәселелері қазақстан ғалымдары жақын және алыс шет елдері ғалымдары аспеқтілерін қарастырған. Халықаралық және Қазақстандағы білім беру жүйелерінде менторингті жүзеге асыру тәжірибесі егжей-тегжейлі қарастырылып, оның құрылымдық, ұйымдастырушылық және мәдени аспектілеріне назар аударылады. Мақалада менторинг әдістерін қолдану және менторинг тәжірибесін жақсарту бойынша ұсыныстар береді, оны ғаламдық стандарттар мен замануыи білім беру талаптарына сәйкестендіреді.
КӘСІБИ ЖАНУ: ҚҰБЫЛЫСТЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ЖӘНЕ УНИВЕРСИТЕТ ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРІНІҢ ЖҰМЫС ҚАБІЛЕТТІГІНЕ ӘСЕРІ
Мақалада кәсіби жану құбылысы қазіргі еңбек психологиясының өзекті мәселелерінің бірі ретінде қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі ақпараттық жүктеменің артуы, көп міндеттілік және мамандарға қойылатын жоғары талаптардың салдарынан созылмалы күйзеліске, эмоционалдық сарқылуға және жұмыс өнімділігінің төмендеуіне әкелуімен негізделеді (Бойко, 1999; Жигулина, 2020). «Жану» ұғымының тарихи алғышарттары (Brill, 1984), оның зерттелу кезеңдері және заманауи интерпретациялары талданады (Айгородский, 2006; Чутко & Козина, 2014), сонымен қатар кәсіби жанудың психоэмоциялық, когнитивтік және әлеуметтік компоненттері қарастырылады. Қазақстандағы жағдайға ерекше көңіл бөлінеді, мұнда кәсіби жану бәсекелестіктің артуы, цифрландыру және жұмыс пен оқу талаптарының шектен тыс жоғары болуы жағдайында барған сайын өзекті болып отыр (Жигулина, 2020). Caspian University студенттері мен қызметкерлері арасында жүргізілген эксперименттік зерттеу нәтижелері ұсынылады, ол эмоционалдық сарқылу, тұлғадан алыстау және кәсіби жетістіктердің төмендеу деңгейлерін нақты анықтады. Зерттеу көрсеткендей, әйелдер мен жас қызметкерлер әлеуметтік және жеке факторлардың үйлесіміне байланысты жануға жиірек ұшырайды (Рудалева & Кабашева, 2014). Сонымен қатар, жоғары деңгейдегі кәсіби жану еңбекке қанағаттанбаумен, эмоциялық тұрақсыздықпен және жұмыс өнімділігінің төмендеуімен тікелей байланысты екендігі дәлелденді (Жигулина, 2020), бұл қазіргі кәсіби ортадағы психологиялық қолдаудың маңыздылығын айқын көрсетеді.
МЕКТЕП БАСШЫСЫНЫҢ КӨШБАСШЫЛЫҚ ҚАБІЛЕТТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҰЙЫМ НӘТИЖЕСІНЕ ЫҚПАЛЫ
Мақалада қазіргі заманауи білім беру жүйесіндегі әлеуметтік трансформациялар мен цифрлық өзгерістер жағдайында мектеп басшысының көшбасшылық рөлі кешенді ғылыми талдауға түседі. Зерттеудің мақсаты – мектеп директорының көшбасшылық стилі мен білім беру ұйымының нәтижелілігі арасындағы құрылымдық және функционалдық өзара байланысты теориялық тұрғыдан негіздеу. Шолу жұмысы сапалық зерттеу парадигмасына сүйене отырып, білім беру саласындағы көшбасшылыққа қатысты отандық және шетелдік ғылыми еңбектерге жүйелі талдау жүргізу арқылы жүзеге асырылды. Зерттеу барысында трансформациялық, транзакциялық, қызметтік және авторитарлық көшбасшылық модельдерінің мазмұндық ерекшеліктері мен олардың мектептің ұйымдастырушылық мәдениетіне, педагогтардың кәсіби белсенділігіне және оқушылардың академиялық жетістіктеріне ықпалы сараланды. Нәтижелер трансформациялық көшбасшылықтың мектептің стратегиялық дамуына, инновациялық әлеуетінің артуына және ұжымдық мотивацияның күшеюіне барынша оң әсер ететінін көрсетті. Сонымен қатар, мектеп басшысының эмоционалдық интеллекті, стратегиялық ойлау қабілеті, этикалық жауапкершілігі мен рефлексивтік мәдениеті басқарушылық тиімділіктің негізгі детерминанттары ретінде айқындалды. Зерттеу қорытындылары мектеп басшыларын даярлау және кәсіби дамыту жүйесін қайта қарастырудың қажеттігін негіздейді. Көшбасшылық құзыреттерді кешенді дамыту білім беру ұйымының ішкі әлеуетін іске асыруға, кәсіби серіктестік мәдениетін нығайтуға және стратегиялық басқару сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Мақала нәтижелері білім беру ұйымдарын басқарудың теориялық-әдіснамалық базасын кеңейтіп, педагогикалық саясат пен кадрлық даярлау жүйесін жетілдіруге бағытталған ғылыми негіз ұсынады. Мақалада ұсынылған теориялық пайымдаулар мектепті басқару тәжірибесін қайта қарауға, көшбасшылық құзыреттілікті дамытуға арналған бағдарламаларға ғылыми-әдістемелік негіз қалыптастыруға және білім беру ұйымдарын стратегиялық басқару мен педагогикалық ортада көшбасшылық мәдениетін орнықтыру бағытында жаңа ғылыми көзқарас ұсынуға бағытталған.
ГЕЙМИФИКАЦИЯ АРҚЫЛЫ БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ОҚУ МОТИВАЦИЯСЫН АРТТЫРУДЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ
Мақалада бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлауда білім беру процесіне геймификацияны енгізудің өзектілігі мен тиімділігі қарастырылған. Зерттеудің негізінде қазіргі заманауи қоғамдағы цифрландырудың маңызы, ақпараттық технологиялардың білім беру процесінде кеңінен қолданылуы, сонымен қатар Президент Қ. Тоқаевтың білім беру саласындағы саясатының стратегиялық бағыттары қарастырылды. Авторлар шетелдік және отандық ғалымдардың, атап айтқанда Л. П. Варенина, К. Вербах, С. Детеринг, Э. Карр-Челлмен, Д. Кларк, Э. Клопфер, Л. С. Выготский, В. В. Давыдов және Г. П. Щедровицкий еңбектерін талдай отырып, геймификацияның теориялық-әдіснамалық негіздерін айқындаған. Зерттеу барысында ойын элементтерін оқу процесіне енгізудің педагогикалық, психологиялық және мотивациялық аспектілері зерттелді, олардың білім алушылардың шығармашылық қабілетін дамыту, өзін-өзі жүзеге асыру және танымдық қызығушылықты ынталандыруға ықпал ететіні анықталды. Сонымен қатар, геймификацияның білім беру процесіне әсерін бағалау үшін практикалық тәжірибе мен интерактивті әдістемелер қарастырылды. Мақалада ойын әрекеттерін ұйымдастырудың принциптері, оқушылардың қатысуын арттыру және мотивацияны қалыптастыру жолдары жүйелі түрде сипатталған. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, бастауыш мектепте геймификацияны қолдану білім алушылардың оқу процесіне тартылуын арттырады, оқу тиімділігін жақсартады және заманауи педагогикалық тәжірибеде инновациялық әдістеме ретінде жоғары білім беру үрдісіне интеграциялауға мүмкіндік береді. Қорыта айтқанда, геймификация бастауыш мектептегі оқыту үдерісін жандандыратын, білімге деген қызығушылықты арттыратын және шығармашылықты дамытатын тиімді құрал болып саналады. Мұғалімдер бұл әдісті сауатты қолдана отырып, оқу сапасын жаңа деңгейге көтере алады.
ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ЖАҒДАЙЫНДА БОЛАШАҚ ПЕДАГОГТЕРДІҢ ЦИФРЛЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Бұл мақалада инклюзивті білім беру жағдайында болашақ педагогтердің цифрлық құзыреттіліктерін дамытудың өзекті мәселелері қарастырылады. DigCompEdu (Мұғалімдерге Арналған Цифрлық Құзыреттілік Шеңбері) және UDL (Оқытуға Арналған Әмбебап Дизайн) үлгілеріне, сондай-ақ инклюзивті білім беру ортасында болашақ педагогтердің цифрлық құзыреттіліктерін өзара байланысты компоненттер жүйесі ретінде қарастыру мәселесіне ерекше назар аударылады. Бұл зерттеудің өзектілігі екі жаһандық мәселенің тоғысында жатыр: инклюзивті білім беру және цифрлық құзыреттілік. Зерттеу нәтижелері цифрлық технологиялар жеке техникалық бірлік ретінде зерттелетін фрагменттелген оқыту үлгісінен бас тарту қажеттілігін көрсетеді. Перспективалы тәсіл ретінде цифрлық құзыреттілік оқыту әдістерімен, практикамен, бағалаумен, рефлексиямен бірге дамитын кешенді формат қарастырылады. Зерттеудің мақсаты - заманауи тәсілдерді талдау және отандық, халықаралық авторлардың еңбектеріне шолу жасау арқылы инклюзивті білім беру жағдайында болашақ мұғалімдердің цифрлық құзыреттіліктерін дамыту бағыттарын анықтау. Онда "платформаны меңгеруден" цифрлық ортаны кәсіби тұрғыдан мағыналы пайдалануға көшуді қамтамасыз ету үшін болашақ пелагогтердің білімін жаңарту қажет деген қорытындыға келді.
ЗАМАНАУИ ҰЙЫМДАРДАҒЫ КӨШБАСШЫЛЫҚ СТИЛДЕРІ МЕН ТИІМДІ БАСҚАРУ
Бұл мақалада заманауи ұйымдардағы көшбасшылық стильдерінің теориялық негіздері мен олардың ұйым тиімділігіне ықпалы кешенді түрде талданады. Зерттеуде классикалық және қазіргі заманғы көшбасшылық теорияларын салыстыру арқылы басқару стилдерінің ерекшеліктерін, артықшылықтары мен шектеулерін айқындау және олардың ұйымдық ортадағы рөлін анықтау қарастырылды.. Теориялық база ретінде Курт Левин, Ренсис Лайкерт, Роберт Блейк пен Джейн Моутон, Фред Фидлер, сондай-ақ Даниел Гоулман, Бернард Басс, Джеймс Макгрегор Бёрнс және Роберт Гринлиф еңбектерінде ұсынылған тұжырымдамалар қарастырылып, теориялық-әдіснамалық талдау, салыстырмалы талдау, жүйелеу және ғылыми жинақтау тәсілдері қолданылды. Мақалада көшбасшылықтың әмбебап тиімді стилі болмайтынын, оның табыстылығы ұйым мәдениеті, құрылымы, стратегиялық мақсаттары мен сыртқы орта факторларына тәуелді екенін көрсетті. Классикалық модельдер басқарудың құрылымдық қырларын айқындаса, заманауи теориялар эмоционалдық интеллект, құндылыққа негізделген басқару және адами капиталдың маңызын алға шығарады. Тиімді көшбасшылықтың негізгі белгілері ретінде икемділік, жағдайға бейімделгіштік, эмоционалдық интеллектінің жоғары деңгейі және қызметкерлермен серіктестік қарым-қатынас орната білу қабілетін анықтайды. Мақала нәтижелері басқару тәжірибесінде көшбасшылық стильдерін саналы таңдау мен интеграциялау қажеттігін негіздейді.
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТКЕ НЕГІЗДЕЛГЕН ОҚЫТУ ЖӘНЕ ЗЕРТТЕУ ЖАСАҚТАУ: ЖОҒАРЫ БІЛІМ БЕРУ САЯСАТЫНА ҚАТЫСТЫ МӘСЕЛЕЛЕР ЖӘНЕ AI-ды ОҢТАЙЛАНДЫРУ ЖОСПАРЫ
Жасанды интеллектіні (AI) адам өмірінің көптеген салаларында, әсіресе жоғары білім беруде — оқыту мен ғылыми зерттеуде қолдану XXI ғасырда кеңінен таралған. Бұл зерттеуде 64 жоғары оқу орны оқытушысының қатысуымен аралас әдіс (mixed method) пайдаланылып, оқыту мен оқу үдерісіндегі AI интеграциясының деңгейі, сондай-ақ ғылыми зерттеу нәтижелерін қалыптастыруда AI қолдану дәрежесі зерттелді. Деректер оқытушылардың оқыту процесіне AI-ды ішінара енгізгенін көрсетті. AI көбінесе студенттерді болашақтағы AI қолдануға даярлау құралы ретінде пайдаланылатыны анықталды. Алайда оқу бағдарламасын жоспарлау, бағалау және оқу жетістіктерін жетілдіру салаларында AI интеграциясы төмен деңгейде екені байқалды. Оқытудағы нәтижелерден айырмашылығы, респонденттер ғылыми жұмыстарды дайындауда AI-ға жоғары деңгейде тәуелділік танытқан. Әсіресе идеяларды синтездеу, әдебиеттерге шолу жасау және деректерді статистикалық өңдеу барысында AI белсенді қолданылған. Ал деректерді талдау, болжау және гипотеза ұсыну салаларында AI-ға тәуелділік орташа және ішінара деңгейде болған. Spearman’s rho корреляциялық талдауы (ρ = 0.30) AI-ға ғылыми тәуелділік пен оқытудағы интеграция арасында төмен оң байланыс бар екенін көрсетті. Бұл AI-ды зерттеуде көбірек қолдану оқыту үдерісінде оны аздап көбірек енгізумен байланысты екенін дәлелдейді. Дегенмен жүйелік, педагогикалық және саясатқа қатысты шектеулер ескерілуі тиіс. Сапалық талдау нәтижелері (7 қатысушы) AI интеграциясына қатысты көпқырлы көзқарастарды көрсетті. Негізгі тақырыптар: кешенді әлеуетті арттыру қажеттілігі, AI қолданудағы этика, институционалдық саясат пен нормативтік негіздерді әзірлеу, мұғалімдердің кәсіби ұстанымы, өлшенетін AI бастамалары және пәнаралық ынтымақтастық. Зерттеу нәтижелері жоғары білім беру жүйесінде AI енгізудің әлеуеті мен шектеулерін айқындады. Зерттеудегі AI құзыреттілігі оқыту интеграциясын қолдауы мүмкін, бірақ ол кең әрі тиімді қолдануды толық қамтамасыз ете алмайды. Нәтижелер AI қолдану бойынша инклюзивті кәсіби даму бағдарламаларын, нақты саясаттық негіздерді және анықталған мәселелерді шешуге бағытталған кешенді тәсілдерді әзірлеудің маңыздылығын дәлелдейді.
ГИБРИДТІ ҚҰРУ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫҚАЗІРГІ ЗАМАНҒЫ АВТОМОБИЛЬ ЖАСАУДАҒЫ ҚУАТ АГРЕГАТТАРЫ
Қалалық жағдайда пайдаланылатын көлік құралдарында гибридті электр станцияларын пайдалану олардың жоғары экологиялық сипаттамаларына және дәстүрлі ішкі жану қозғалтқыштарымен салыстырғанда энергия шығындарының төмендігіне байланысты. Экологиялық көрсеткіштерге түрлендірілген және жинақталған электр энергиясын пайдалану арқылы пайдаланылған газдар шығарындыларын азайту арқылы қол жеткізіледі. Үнемді өнімділікке кинетикалық энергияны қалпына келтіру арқылы қол жеткізіледі, бұл отын тиімділігін арттырады. Мақалада гибридті жетекті автомобильдерді жобалау және жобалау мәселелері талқыланады және талданады. Параллель және сериялық тізбектерден гибридті берілістерді құру принциптері талданды және қолданыстағы гибридті беріліс жүйелері дәстүрлі берілістермен айтарлықтай бәсекелестікке төтеп бере алмайтындығы анықталды. Осы тізбектердің артықшылықтарын көрсететін және ішкі жану қозғалтқышының экологиялық сипаттамаларын жақсартуға және тиімді пайдалануға мүмкіндік беретін гибридті беріліс схемаларын қолданудың алғышарттары анықталды. Газ турбиналы қозғалтқышты ауыр және көлемді беріліссіз жылу қозғалтқышы ретінде пайдалану мүмкіндігі тиімділікті, қуатты арттыруға және көлік құралының жетегінің массасы мен өлшемдерін азайтуға мүмкіндік береді.
АЛЬЦГЕЙМЕР АУРУЫНЫҢ ДИАГНОСТИКАСЫ: ПЛАЗМА ЛИПИДОМИКАСЫ МЕН ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІҢ РӨЛІ
Бұл зерттеу Альцгеймер ауруының (АД) диагностикасы мен дамуын талдау үшін плазмалық липидомика деректерін және машиналық оқыту әдістерін қолдануға бағытталған. Деректер жинағы 104 Альцгеймер ауруы, 89 жеңіл когнитивтік бұзылыс (АЕК) және 20 бақылауды қоса алғанда, 213 плазмалық үлгіні қамтиды және жас, жыныс, шағын психикалық мемлекеттік емтихан (MMSE) ұпайлары және ми-жұлын сұйықтығы (CSF) биомаркерлері (amylau, tahoropos, tahorop) сияқты параметрлерді қамтиды. Визуализация нәтижелері Альцгеймер тобына жоғары тау деңгейлері (600-1600 пг/мл) және төмен амилоид деңгейлері (500-1000 пг/мл), ал бақылау тобына төмен биомаркер деңгейлері тән екенін көрсетті. Корреляциялық матрицада тау белоктарының күшті оң байланысы (0,72) және амилоид пен тау (-0,45) арасындағы теріс байланыс анықталды. Қосымша ағаштар (97,7% дәлдік, 95,4% F1 ұпайы) және Random Forest (93% дәлдік, 91,9% F1 ұпайы) ең жоғары өнімділікті көрсете отырып, машиналық оқытудың он моделі талданды. Naive Bayes моделі 100% дәлдікке қол жеткізді, ал логистикалық регрессия 62,8% дәлдікпен ең төмен өнімділікті көрсетті. Ансамбльдік модельдердің тиімділігі олардың деректердің біркелкі еместігін өңдеудегі артықшылығын растады. Зерттеу нәтижелері липидтер алмасуы мен когнитивті құлдырау арасындағы байланысты түсінуге ықпал етеді және ерте диагностика стратегияларын жақсартуға мүмкіндік береді. Дегенмен, деректердің теңгерімсіздігі және шағын іріктеу өлшемі модельдердің жалпылануын шектейді, сондықтан болашақ зерттеулер үлкенірек және теңдестірілген деректер жиынын қажет етеді.
ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНЫҢ АНАЛИТИКАЛЫҚ ДЕРЕКТЕРІН ВИЗУАЛИЗАЦИЯЛАУ ҮШІН POWER BI ПЛАТФОРМАСЫМЕН БІРІКТІРІЛГЕН АНОМАЛИЯЛАРДЫ АНЫҚТАУ ЖҮЙЕСІН ИНТЕГРАЦИЯЛАУ
Бұл мақалада жоғары оқу орындарын басқарудың тиімділігін заманауи деректерді талдау әдістерін енгізу арқылы арттырудың өзекті мәселесі қарастырылады. Аномалияларды анықтауға арналған машиналық оқыту алгоритмдерін Power BI платформасының күшті визуализация мүмкіндіктерімен біріктіретін практикалық сәйкес архитектуралық шешім ұсынылады. Жұмыстың мақсаты – жоғары оқу орнының білім беру, әкімшілік және операциялық процестеріндегі ауытқуларды автоматты түрде анықтау, бұл басқару шешімдерінің ашықтығы мен жылдамдығын арттыруға ықпал етеді. Зерттеу барысында студенттердің білім деңгейі, сабаққа қатысуы, оқытушылардың жұмыс жүктемесі және аудиториялық қорды пайдалану сияқты негізгі көрсеткіштер талданды. Деректердің кепілдігі жоқ және сирек кездесетін деректермен жұмыс істеуде өзін жақсы көрсеткен Isolation Forest және DBSCAN алгоритмдері аномалияларды анықтау үшін қолданылды. Нақты факультетте жүйені іске қосу нәтижелері оның жоғары тиімділігін растады: оқытушылардың жүйелі түрде аса жүктелуі, сабаққа қатысудағы кенеттен төмендеу, бөлмелерді ұтымсыз пайдалану және әкімшілік процедуралардың кешігуі анықталды. Осы аномалияларды Power BI-дегі интерактивті бақылау тақталарында көрсету аналитиканы техникалық дайындығы шектеулі басшылар үшін қол жетімді етті. Жүйенің модульдік архитектурасы оны әртүрлі білім беру мекемелеріне бейімдеуге және деректердің жаңа көздерін қосу және болжамды аналитиканы енгізу арқылы функционалды кеңейтуге мүмкіндік береді.
ҚОСАЛҚЫ СТАНЦИЯНЫҢ ҚОСЫМША ҚОРҒАНЫС ЖҮЙЕЛЕРІНІҢ БАПТАУЛАРЫН ЖҮРГІЗУ
Мақалада электр станцияларының сенімділігі мен тұрақтылығын арттыру мақсатында қосалқы станциялардағы қосымша қорғаныс жүйелерін аяқтау және конфигурациялау процесі сипатталған. Зерттеу барысында қорғаныс құрылғыларының жұмыс қабілеттілігін жан-жақты бағалау, олардың параметрлерін релелік қорғаныстың негізгі тізбектерімен сәйкестендіру және апаттық немесе өтпелі жағдайларда дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету мәселелері талданады. Пайдалануға беру жұмыстарының негізгі кезеңдері анықталды: жобалық материалдарды зерттеу, функционалдық және заңдық сынақтарды жүргізу, ықтимал авариялық режимдерді модельдеу және қорғау параметрлерін жақсарту. Сондай-ақ қауіпсіздік жүйелерінің жұмысын диагностикалау және бақылау үшін қолданылатын заманауи әдістер мен бағдарламалық құралдар қарастырылады. Қосымша қорғаныс жүйелерін тиімді енгізу және дәл баптау нәтижесінде электр қауіпсіздігі деңгейі жоғарылайды, технологиялық ақаулар қаупі төмендейді, тұтынушыларды үздіксіз электрмен жабдықтау сенімділігі артады.
КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ СОЛТҮСТІК БӨЛІГІНІҢ ЖАҒАЛАУЫНДА ҚОРШАҒАН ОРТА МОНИТОРИНГІНІҢ АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕСІН ДАМЫТУ
Бұл жұмыста Каспийдің солтүстік жағалауына бейімделген Экологиялық Мониторингтің Ақпараттық Жүйесін (ЭМАЖ) жобалау және енгізу бойынша кешенді зерттеу ұсынылған. Жүйе судың сапасы, биоәртүрлілік және көмірсутектердің ластануы сияқты маңызды экологиялық параметрлерді бақылау үшін in situ сенсорлық желілерін, спутниктік қашықтықтан зондтауды және болжамды аналитиканы біріктіреді. Модульдік архитектура икемділік пен ауқымдылықты қамтамасыз етеді, нақты уақыт режимінде деректерді жинау мен өңдеуді жеңілдетеді. Жоба осы аймақтағы бірегей экологиялық мәселелерді, соның ішінде теңіз деңгейінің ауытқуын, мұнай өндірудің антропогендік әсерін және климаттың әсерінен тіршілік ету ортасының өзгеруін қарастырады. Мүдделі тараптарды—мемлекеттік органдарды, салалық операторларды және жергілікті қауымдастықтарды-үздіксіз деректер ағындары мен визуалды аналитикамен қамтамасыз ете отырып, EMI уақтылы шешім қабылдауды және ресурстарды тұрақты басқаруды қолдайды. Құжатта сенсорларды калибрлеуден бастап деректерді сақтау шешімдеріне дейінгі негізгі техникалық ойлар көрсетілген және жүйенің ауытқуларды анықтауға, тәуекелдерді болжауға және Каспийдің солтүстік бөлігіндегі экожүйелердің денсаулығын сақтауға қалай көмектесетінін көрсететін жағдайлық зерттеулер ұсынылған.
Қоршаған ортаны бақылаудың ақпараттық жүйесі
ТҰРАҚТЫЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН БАҚЫЛАУ ЖҮЙЕСІНІҢ ЕСЕПТІЛЕРІНІҢ НӘТИЖЕЛЕРІ НЕГІЗІНДЕ ӨТПЕЛІ ТҰРАҚТЫЛЫҚ БҰЗУЫНЫҢ АВТОМАТТЫ АЛДЫН АЛУ
Жаңартылатын энергия көздерінің (ЖЭК) өсіп келе жатқан үлесі және синхронды генераторларды пайдаланудан шығару электр жүйесінің инерциясын айтарлықтай төмендетеді, бұл өтпелі тұрақтылықты қазіргі заманғы электр желілері үшін маңызды міндетке айналдырады. Бекітілген шекті параметрлері бар дәстүрлі авариялық автоматтандыру бұл жағдайларда енді тиімді емес. Бұл зерттеу нақты уақыт режиміндегі бақылауды пайдалана отырып, статикалық басқару әдістерінен адаптивті басқару әдістеріне ауысуды дәлелдейді. Ұсынылған тәсіл WAMS және SCADA деректерін пайдаланып түйіндер арасындағы кернеудің сыни бұрыштарын есептейтін Тұрақтылық маржасын бақылау жүйесіне (SMMS) негізделген. Бұл нақты тор күйі мен инерция деңгейіне негізделген төтенше жағдайды басқару параметрлерін динамикалық реттеуге мүмкіндік береді. Тәсіл Қазақстандағы Маңғыстау энергетикалық жүйесінің өтпелі модельдеуінде көрсетілген. Нәтижелер азайған инерция синхронизмнің жоғалуына әкелетінін көрсетеді, бірақ мақсатты жүктемені азайту арқылы адаптивті басқару (мысалы, 300 МВт) тұрақтылықты қалпына келтіреді, ал кішірек көлемдер жеткіліксіз. Бұл бақылау әрекеттерін дәл таңдаудың маңыздылығын көрсетеді. Әдіс шамадан тыс ажыратуларды болдырмауға көмектеседі және төмен инерциялық жүйелердің сенімділігі мен тиімділігін арттырады. Телеметриялық ақаулар сияқты тәуекелдерге қарамастан, адаптивті басқару ЖЭК енуі жоғары желілерде каскадты үзілістердің алдын алудың заманауи құралын ұсынады.
ТҮСІНДІРІЛЕТІН AI (XAI) ЖҮЙЕЛЕРДІ БАСҚАРУДЫҢ ҚОРҒАЛҒАН КОНТУРЛАРЫНА ИНТЕГРАЦИЯЛАУ
Машиналық оқыту алгоритмдері мен терең нейрондық желілерді маңызды киберфизикалық жүйелерге (CPS) енгізу стохастикалық «қара жәшік» модельдерінен детерминирленген қауіпсіздікті қамтамасыз ететін ашық архитектуралық шешімдерге көшу қажеттігін туындатады. Түсіндірілетін жасанды интеллектіні (XAI) интеграциялаудың техникалық қажеттілігі тексеру және валидация (V&V) талаптарымен байланысты, әсіресе қателіктің құны өте жоғары болатын, сондықтан тексерілмеген эвристикаларды қолдануға болмайтын недетерминирленген орталарда. Бұл жұмыс модельдердің болжамдық қуаты мен олардың нақты уақыттағы интерпретациялануы арасындағы іргелі қайшылықты зерттейді. XAI таксономиялары қарастырылады, соның ішінде ішкі (intrinsic) және постфактумдық (post-hoc) әдістер, сондай-ақ олардың басқару контурларындағы (control loops) кідірістерге әсері. FPGA негізіндегі аппараттық жеделдеткіштер мен мамандандырылған ASIC қолдану кезіндегі архитектуралық ымыралар талданады. Ерекше назар түсіндіру модульдерінің адверсариалдық әсерлерге төзімділігіне аударылады, мысалы «әділдікті жуу» (fairwashing) және белгілерді манипуляциялау. Оператордың жасырын кері байланысына негізделген бейімделмелі түсіндіру жүйелерін құру тәсілдері синтезделеді. Қорытындыда интерпретациялану метрикаларын стандарттау және XAI алгоритмдерінің өз қауіпсіздігін қамтамасыз ету салаларындағы негізгі технологиялық олқылықтар анықталады.
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІҢ ЗАТТАР ИНТЕРНЕТІНІҢ ДАМУЫНА ӘСЕРІ (IOT)
Заттардың интернеті (IoT) және жасанды интеллект (ЖИ) қазіргі қоғамның түрлі салаларына айтарлықтай әсер етуде. Бұл мақалада аталған технологиялардың өзара байланысы зерттеліп, IoT пен ЖИ интеграциясы ақылды жүйелердің жедел дамуына, олардың тиімділігін арттыруға және күрделі міндеттерді шешуге қалай ықпал ететіні талданады. Сонымен қатар, IoT және ЖИ интеграциясының негізгі даму үрдістері, қиындықтары мен болашағы, сондай-ақ оның әртүрлі салаларға әсері қарастырылады. Қосымша ретінде IoT пен ЖИ біріктірудің архитектуралық тәсілдері, соның ішінде нақты уақыт режимінде деректерді өңдеуді қамтамасыз ететін бұлттық және шеткі (edge) есептеулер қарастырылады. Жүйелерді кеңейту барысында аса маңызды болатын қауіпсіздік, деректердің құпиялылығы мен сенімділігі мәселелеріне ерекше назар аударылады. Ақылды қалаларда, өнеркәсіпте, денсаулық сақтау мен білім беру салаларында қолдану мысалдары келтірілген. IoT пен ЖИ синергиясы автоматтандыру, болжау және процестерді оңтайландыру үшін жаңа мүмкіндіктер ашып, экономика мен қоғамды цифрлық трансформациялаудың негізін қалыптастыратыны көрсетілген.
БІР САТЫЛЫ ПОРШЕНЬДІ КОМПРЕССОРДЫҢ ИНДИКАТОРЛЫҚ ДИАГРАММАСЫН ИІНДІ БІЛІКТІҢ ӘРТҮРЛІ АЙНАЛУ ЖИІЛІКТЕРІ КЕЗІНДЕ ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЗЕРТТЕУ
Бұл мақалада бір сатылы поршеньді компрессордың жұмыс процесі иінді біліктің әртүрлі айналу жиіліктері кезінде эксперименттік түрде зерттелген. Зерттеудің негізгі мақсаты – айналу жиілігінің цилиндр ішіндегі термодинамикалық процестерге және компрессордың энергетикалық көрсеткіштеріне әсерін анықтау. Эксперимент барысында компрессордың жұмыс режимдері 600, 800 және 1000 айн/мин айналу жиіліктерінде қарастырылып, қысым–көлем (p–V) индикаторлық диаграммалары алынған. Осы диаграммалар негізінде сору, сығылу және шығару процестерінің ерекшеліктері талданып, индикаторлық жұмыс шамалары анықталған. Зерттеу нәтижелері айналу жиілігі артқан сайын цилиндрдің толу коэффициенті төмендейтінін көрсетті. Бұл құбылыс сору процесіне бөлінетін уақыттың қысқаруымен және динамикалық шығындардың артуымен түсіндіріледі. Сонымен қатар, жоғары айналу жиіліктерінде клапандардың инерциялық әсері күшейіп, механикалық және жылулық шығындардың өсуіне алып келетіні байқалды. Нәтижесінде индикаторлық диаграмма ауданының азаюы компрессордың энергетикалық тиімділігінің төмендеуін көрсетеді. Зерттеу барысында алынған эксперименттік деректер компрессордың жұмыс режимін диагностикалау және тиімді жылдамдық параметрлерін анықтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Жалпы алғанда, айналу жиілігі поршеньді компрессордың жұмыс тиімділігіне тікелей әсер ететін маңызды фактор екені дәлелденді. Алынған нәтижелер өндірістік компрессорлық қондырғылардың энергия шығындарын азайтуға және олардың сенімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
ТҰЗДЫ СУ НЕГІЗІНДЕГІ, КҮН ЭНЕРГИЯСЫМЕН ЖҰМЫС ІСТЕЙТІН, ЫСТЫҚ ЖӘНЕ ҚҰРҒАҚ КЛИМАТ ЖАҒДАЙЫНДА ҚОЛДАНЫЛАТЫН НАССОССІЗ БУЛАНДЫРУ АРҚЫЛЫ САЛҚЫНДАТУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ
Бұл мақалада Арал теңізі аймағының ыстық және құрғақ климат жағдайында қолдануға арналған күн энергиясымен жұмыс істейтін насоссіз буландыру арқылы салқындату технологиясы қарастырылған. Зерттеудің негізгі мақсаты – тұзды су негізінде жұмыс істейтін, энергияны аз тұтынатын және автономды түрде жұмыс істейтін салқындату құрылғысының жұмыс принципін және конструкциялық ерекшеліктерін талдау болып табылады. Ұсынылған құрылғы тұзды су резервуарынан, капиллярлық қасиеті бар матадан, ауа қозғалысын қамтамасыз ететін желдеткіштен және желдеткішті қоректендіретін шағын күн панельдерінен тұрады. Жүйеде су капиллярлық күштің әсерінен матаның бойымен жоғары көтеріліп, оның бетінде булану процесі жүреді. Булану кезінде қоршаған ортадан жылу сіңіріліп, нәтижесінде салқындату әсері пайда болады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, ұсынылған технология дәстүрлі кондиционерлік жүйелермен салыстырғанда электр энергиясын әлдеқайда аз тұтынады, фреон сияқты зиянды салқындатқыштарды пайдаланбайды және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз болып табылады. Сонымен қатар құрылғыны электр инфрақұрылымы әлсіз немесе жоқ аймақтарда, әсіресе елді мекендерде, әлеуметтік инфрақұрылым нысандарында және уақытша құрылымдарда қолдануға мүмкіндік бар. Зерттеу барысында жүйенің артықшылықтарымен қатар оның климаттық жағдайларға тәуелділігі мен тұздың кристалдануы сияқты шектеулері де қарастырылған. Жалпы алғанда, күн энергиясына негізделген буландыру арқылы салқындату технологиясы Арал теңізі өңірі үшін энергия тиімді, экологиялық таза және тұрақты салқындату шешімі ретінде бағаланады.
ӘРТҮРЛІ ҚУАТТАҒЫ КҮН ПАНЕЛЬДЕРІ МЕН ЖЕЛ ТУРБИНАСЫНЫҢ ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІН ЭКСПЕРИМЕНТТІК САЛЫСТЫРУ
Бұл мақалада әртүрлі қуаттағы күн панельдері мен жел турбинасының энергетикалық көрсеткіштеріне салыстырмалы талдау жүргізілген. Зерттеу нысандары ретінде жоғары қуатты бір күн панелі, бірнеше кіші қуатты күн панельдері және жел турбинасы қарастырылды. Зерттеу барысында жаңартылатын энергия көздерінің жұмыс тиімділігін бағалау мақсатында эксперименттік өлшеулер жүргізілді. Әрбір энергия көзінің негізгі электрлік параметрлері, атап айтқанда кернеу, ток күші, қуат және белгілі бір уақыт аралығында өндірілген энергия мөлшері анықталды. Өлшеу нәтижелері негізінде әрбір құрылғының жұмыс тиімділігі мен энергетикалық сипаттамалары салыстырмалы түрде талданды. Сонымен қатар зерттеу барысында энергия көздерінің қоршаған орта жағдайларына тәуелділігі де қарастырылды. Атап айтқанда, күн панельдерінің жұмыс тиімділігі күн сәулесінің қарқындылығына байланысты өзгеретіні, ал жел турбинасының өнімділігі жел жылдамдығына тікелей тәуелді екені анықталды. Алынған нәтижелер жоғары қуатты күн панелінің энергия өндіру қабілеті тұрақты әрі тиімді екенін көрсетті. Сонымен бірге бірнеше кіші қуатты күн панельдерін біріктіріп пайдалану жалпы өндірілетін энергия көлемін арттыруға мүмкіндік беретіні анықталды. Жүргізілген зерттеу нәтижелері жаңартылатын энергия көздерін тиімді пайдалану, энергетикалық жүйелерді жобалау және олардың жұмыс тиімділігін арттыру мәселелерін шешуде маңызды практикалық мәнге ие.
ЭНЕРГОЖҮЙЕ РЕЖИМДЕРІН АКТИВТІ ҚУАТ БОЙЫНША ОҢТАЙЛАНДЫРУ КЕЗІНДЕ ЭЛЕКТР ЖЕЛІЛЕРІНДЕГІ ШЫҒЫНДАРДЫ ЕСЕПКЕ АЛУДЫ ТАЛДАУ
Бұл мақалада электр энергетикалық жүйелердің жұмыс режимдерін активті қуат бойынша оңтайландыру кезінде электр желілеріндегі энергия шығындарын есепке алу мәселелері зерттеледі. Зерттеу жұмысының өзектілігі қазіргі заманғы электр энергетикалық жүйелерінің тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету және электр энергиясын тасымалдау мен тарату барысында болатын шығындарды азайту қажеттілігімен түсіндіріледі. Сонымен қатар, жұмыста энергожүйе режимінің оңтайлылығына балансирлеуші түйінді таңдаудың әсері қарастырылады. Зерттеу барысында энергожүйе режимдерін оңтайландырудың теориялық негіздері талданып, электр желілеріндегі қуат шығындарын анықтаудың практикалық тәсілдері қарастырылды. Жұмыста есептік-эксперименттік зерттеулер жүргізіліп, режимнің оңтайлылығының балансирлеуші түйінді таңдауға тәуелділігі зерттелді. Алынған нәтижелер салыстырмалы түрде талданып, олардың өзара байланысы анықталды. Зерттеу нәтижелері энергожүйе режимінің оңтайлылығы балансирлеуші түйінді таңдауға тікелей тәуелді емес екенін көрсетті. Балансирлеуші түйін өзгерген жағдайда байқалатын қосымша тиімділік негізінен сол түйіннің кернеу деңгейінің өзгеруімен байланысты екені анықталды. Алынған нәтижелер электр энергетикалық жүйелердің жұмыс режимдерін оңтайландыру және электр желілерін тиімді басқару мәселелерін шешуде қолданылуы мүмкін.
BIM-ТЕХНОЛОГИЯЛАР: ҚҰРЫЛЫС ПРОЦЕСІНІҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ МҮМКІНДІКТЕРІ
Құрылыста BIM технологияларын енгізу-қазіргі заманғы цифрлық трансформацияның маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. BIM тек 3D-жобалау құралы ғана емес, сонымен қатар жобаның өмірлік циклы кезеңдерінде барлық мүдделі тараптар арасында ақпаратты біріктіру, жоспарлау, үйлестіру және басқару функцияларын атқаратын кешенді платформа ретінде де қызмет етеді. BIM технологиялары жобалауда қателерді азайтуға, шығындарды оңтайландыруға, уақытты қысқартуға және құрылыс сапасын арттыруға мүмкіндік береді, сонымен қатар жобаны іске асыру сапасын арттыруға жағдай жасайды. Қазақстанда BIM-ді қолданудың нормативтік базасын әзірлеу жұмыстары жүргізілуде, бұл технологияны мемлекеттік және ірі жобаларда міндетті түрде енгізудің жолдарын қалыптастыруды көздейді. Сонымен қатар BIM-ің қолданылуы жол және инфрақұрылым құрылысы сияқты салаларда да зерттелуде, бұл оның мүмкіндіктерін кеңейтуге жағдай жасайды. BIM-нің құрылыс индустриясына енгізілуінің артықшылықтары - жобаларды тиімді басқару, барлық кезеңдер бойынша деректерді нақты ақпаратпен қамтамасыз ету, жобалық ақпаратты орталықтандыру, қаржылық және уақыттық шығындарды төмендету сияқты аспектілерді қамтиды. Сонымен қатар, BIM-нің енгізілуі кәсіпорындардың инновациялық даму мүмкіндіктерін арттырып, құрылыс саласында интеграцияланған цифрлық жүйелерді қолдануға жол ашады.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ КӨЛІК ЖЕЛІСІНДЕГІ КОНТЕЙНЕРЛІК ТАСЫМАЛДАРДЫҢ ТИІМДІЛІГІН АРТТЫРУ МӘСЕЛЕСІНЕ
Шолу мақаласында халықаралық сауданы дамытуда ғана емес, сонымен қатар елдің ішкі экономикалық дамуына оң әсер етуде жүк тасымалдарын контейнерлеудің маңызды рөлін ескере отырып, Қазақстанның көлік желісіндегі контейнерлік тасымалдардың тиімділігін арттыру жолдары қарастырылған. Теміржол көлігінде контейнерлік тасымалдарды жоспарлауды жетілдіру мәселелері және контейнерлік парктің жұмысын реттеу мәселелері талданды. Қазақстанда контейнерлік тасымалдар айтарлықтай әлеуетке ие және жүктерді алыс қашықтыққа тасымалдауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бұл жеткізу процесін айтарлықтай жеңілдетеді. Максималды техникалық-экономикалық әсері бар контейнерлерде жүктерді тасымалдауды кешенді дамытуды және жүзеге асыруды қамтамасыз ететін контейнерлік көлік жүйесін кешенді дамыту қағидаттары анықталды және тұжырымдалды. Теміржол көлігінің тиімділігін арттыруда контейнерлік көлік жүйесінің құрамдас элементтерінің рөлі атап өтілді.
контейнерлік көлік жүйесінің құрамдас элементтері
ӘКТАСТЫ-ҰЛУТАС ӨНДІРУ ҚАЛДЫҚТАРЫН ҚАЙТА ӨҢДЕУ АРҚЫЛЫ ЖАҢА ҚҰРЫЛЫС МАТЕРИАЛДАРЫ РЕТІНДЕ КӘДЕГЕ ЖАРАТУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Құрылыс материалдарын өндіру, әсіресе әктас-ұлутасты тау жыныстарын алу, экологиялық таза және берік материалдарға сұранысқа байланысты құрылыс индустриясы үшін маңызды. Негізінен кальций карбонатынан (CaCO₃) тұратын әктас физикалық және механикалық сипаттамаларына байланысты қаптау және құрылыс блоктарын өндіру үшін кеңінен қолданылады. Дегенмен, әктас өндіру елеулі экологиялық тәуекелдермен байланысты: табиғи ландшафттардың өзгеруі, ауа мен топырақтың ластануы, экожүйелердің бұзылуы және қалдықтардың айтарлықтай көлемінің пайда болуы. Әктас қалдықтарын өңдеу және құрылыста пайдалану мүмкіндігі қарастырылуда, бұл экологиялық жағдайды жақсартуға мүмкіндік береді. Органикалық толтырғыштарды қосу арқылы бос карбонатты жыныстардан жасалған құрылымдық материалдарды сынау оларды кеңінен қолдану мүмкіндігін көрсетті. Мұндай технологияларды енгізу құрылыс шығындарын азайтуға және әктас өндірілетін жерлерде экологиялық жүктемені азайтуға мүмкіндік береді.
КЕШЕНДІ ЗЕРТТЕУ ҮШІН БАЛЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫ СУ ОБЪЕКТІЛЕРІНІҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ ОРНАЛАСУЫН ТАЛДАУ
Бұл мақаланың мақсаты-Маңғыстау облысы шегіндегі Каспий теңізінің балық аулайтын жерлеріне кешенді ғылыми зерттеулер жүргізу. Зерттеу резервтік балық аулау аймақтарының географиялық, гидрологиялық және гидрохимиялық сипаттамаларына, сондай-ақ оларды өнеркәсіптік балық аулау үшін ұтымды пайдалану мүмкіндіктеріне бағытталған. Далалық зерттеулер 2022 жылы орта Каспийдің қазақстандық бөлігіндегі тереңдікті өлшеу, гидрохимиялық сынамалар алу және биологиялық бақылаулар жүргізілген бірнеше учаскелерде жүргізілді. Талдау мөлдірлікті, оттегінің құрамын, рн деңгейін және бентос пен зоопланктон қауымдастықтарының жағдайын бағалауды қамтыды. Су объектілерінің экологиялық жағдайына, артық балық аулау қаупіне, бекіре тұқымдас балықтардың құнды түрлерінің сарқылуына ерекше назар аударылды. Алынған нәтижелер зерттелетін су қоймаларының тереңдігі мен физикалық жағдайлары бойынша айтарлықтай ерекшеленетінін көрсетеді, бұл оларды балық аулау мақсатында пайдалануды жоспарлау кезінде ескерілуі керек. Ғылыми негіздемелермен расталған жаңа балық аулау аймақтарын экономикалық айналымға енгізу балық шаруашылығының тұрақты дамуын күшейтеді және Маңғыстау облысының әлеуметтік-экономикалық өсуіне ықпал етеді.
КАСПИЙ ТЕҢІЗІ БАЛЫҚТАРЫНЫҢ АЗЫҚТЫҚ БАЗАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАЙ-КҮЙІН ТАЛДАУ
Мақалада Маңғыстау облысы шегінде Каспий теңізінің жағалаудағы балық кәсіпшілігі учаскелеріндегі балықтардың азықтық базасының қазіргі жай-күйіне талдау ұсынылған. Ихтиофаунаның трофикалық базасының негізгі компоненттері ретінде зоопланктон мен зообентостың таксономиялық құрамын, көптігі мен биомассасын зерттеуге баса назар аударылады. Зерттеулер 2018 жылдың жазғы кезеңінде алты балық аулау учаскесінде жүргізілді. Зоопланктонның құрамында рифиферлер, тармақталған және копеподтар, сондай-ақ теңіз омыртқасыздарының личинкалары ұсынылған 24 таксон анықталды. Эвригалинді копеподтар саны мен биомассасы бойынша басым позицияны иеленді. Зобентостың құрамында төменгі Омыртқасыздардың 10 таксоны тіркелген, олардың арасында бентоқоректі балықтар үшін маңызды жемдік маңызы бар шаян тәрізділер басым болды. Алынған мәліметтер зоопланктонның жемшөп өнімділігінің төмендігін және Зообентос өнімділігінің жоғарылауын көрсетеді, бұл Каспий теңізінің зерттелетін аймағында балықтардың жемшөп базасының қалыптасу ерекшеліктерін анықтайды.
МҰНАЙ ЛАСТАНҒАН ТОПЫРАҚТЫ ИММОБИЛИЗАЦИЯЛАНҒАН МИКРОБТЫҚ БИОРЕМЕДИАЦИЯЛАУ ҮШІН АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ҚАЛДЫҚТАРЫ ТАСЫМАЛДАУШЫЛАРЫ: КЕШЕНДІ ШОЛУ
Мұнай көмірсутектерімен ластану 5 миллион км²-ден астам аумақты қамтитын жаһандық экологиялық мәселе болып табылады. Иммобилизацияланған микробтық консорциумдарды пайдаланатын биоремедиация дәстүрлі тазалау әдістеріне тұрақты балама ретінде қолданылады. Бұл шолу мұнай ластанған топырақты тазалауға арналған иммобилизация технологияларының, әсіресе күріш қауызы, қарақұмық қауызы және басқа лигноцеллюлозалық материалдар сияқты ауыл шаруашылығы қалдықтарының қазіргі жетістіктерін зерттейді. Иммобилизацияланған жүйелер еркін жасушалық қолданбаларға қарағанда айтарлықтай жоғары өнімділікті көрсетеді (50-90% деградация тиімділігі). Қарақұмық қауызы 58,4% ЖМК деградациясымен және 0,0187 д⁻¹ жылдамдық тұрақтыларымен ерекше өнімділікті көрсетеді. Rhodococcus және Dietzia туыстары кешенді көмірсутектерді ыдыратуда толықтыру метаболикалық мүмкіндіктерді көрсетеді.
АҚТАУ АЙМАҒЫНДАҒЫ КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ ЖАҒАЛАУ АЙМАҒЫНЫҢ ГЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫН БАҒАЛАУ
Мақалада Каспий теңізінің жағалау және теңіз аймақтарын бақылау аспектілері талданады. Маңызды экожүйе болып табылатын Каспий теңізінің теңіз бөлігі мен жағалау аймағына адам қызметінің әсерін талдау негізгі міндет болып табылады. Каспий теңізінің жағасында орналасқан Ақтау қаласы геоэкологиялық зерттеулер үшін бірегей объект болып табылады. Зерттеулер гумустың, ауыр металдардың және басқа топырақ параметрлерінің мазмұнын анықтады. Зертханада Гумус және топырақтың басқа химиялық сипаттамалары талданды. Зерттеулер көрсеткендей, топырақтың жоғарғы қабаттарындағы ауыр металдардың мөлшері қарқынды антропогендік белсенділікті айқын көрсетеді. Каспий теңізінің көлік, туризм, балық аулау және өнеркәсіп үшін маңыздылығына ерекше назар аударылады. Сондай-ақ, аймақтың экологиялық тұрақтылығын сақтау және табиғи ресурстарды ұтымды және теңгерімді пайдалануды қамтамасыз ету үшін шешімдер ұсынылады.
ВЕРМИКОМПОСТТАУ – ТОПЫРАҚТЫҢ АГРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ӨНІМДІЛІГІН АРТТЫРУДАҒЫ ФАКТОР: ШОЛУ
Вермикомпосттау — бұл жаңбыр құрттар мен оларға қатысты микробтық қауымдастықтардың қатысуымен органикалық субстраттарды аэробты өңдеудің биотехнологиялық процесі, ол қалдықтарды басқару әдісінен агроэкологиялық топырақты қалпына келтірудің тиімді құралына айналуда. Соңғы зерттеулердің мәліметтері көрсеткендей, вермикомпост азот пен фосфордың биожетімділігін, органикалық заттардың мөлшерін, микробтық белсенділікті және ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігін тұрақты түрде арттырады. Негізгі механизмдерге қоректік заттардың минерализациясын жеделдету, фосфатты ерітетін және өсімдікті ынталандыратын микробтарды стимуляциялау, сондай-ақ түбір жүйесінің дамуына ықпал ететін гуминді заттарды белсендіру кіреді. Вермикомпосттаудың тиімділігі бастапқы субстраттың құрамына, топырақтың дәндік құрамына, енгізу мөлшеріне және мерзімдеріне байланысты. Вермикомпостты қолдану өсімдіктердің биотикалық және абиотикалық стрессқа төзімділігін арттырады, синтетикалық тыңайтқыштар мен пестицидтерді қолдану қажеттілігін азайтады. Алайда қазіргі әдебиет қысқа мерзімді зерттеулермен шектелген, стандартталған протоколдардың жоқтығы және «өсімдік–топырақ» жүйесінің молекулалық механизмдерін жеткілікті түсінбеушілік тән. Болашақта ұзақ мерзімді егістік тәжірибелерін жүргізу, функционалды геномиканы интеграциялау және өмірлік циклдің кешенді модельдерін әзірлеу қажет. Вермикомпосттау тұрақты және регенеративті ауыл шаруашылығында топырақ құнарлылығын, дақылдардың өнімділігін және агроэкожүйелердің экологиялық тұрақтылығын бір мезгілде жақсарта алатын негізгі құрал ретінде қарастырылады.
ҚАЛАЛЫҚ КӘМІРСУ СУЫН ТАЗАЛАУ СТАНЦИЯСЫНДА ТӘУЕКЕЛДІЛІКТІ БАСҚАРУ: ИДЕНТИФИКАЦИЯ КЕЗЕҢІ
Қалалық кәріз суларын тазалау станциялары күрделі техникалық нысандар болып табылады және қоршаған орта мен халық денсаулығына елеулі әсер етеді. Мұндай объектілерде тиімді тәуекелдерді басқару қауіп-қатерді уақтылы анықтауға, авариялық жағдайлардың алдын алуға және қоршаған орта мен экономикалық шығындарды азайтуға мүмкіндік береді. Тәуекелдерді басқару процесінің негізгі кезеңдерінің бірі – тәуекелді идентификациялау, ол әлеуетті қауіптерді анықтау, олардың себептерін талдау және мүмкін салдарды болжауды қамтиды. Қалалық тазалау станцияларында технологиялық процестердің күрделілігі мен көпсатылы тазалау жүйесі әртүрлі тәуекелдердің – сапалық, операциялық, экологиялық, қаржылық және адам факторыға байланысты тәуекелдердің пайда болу ықтималдығын арттырады. Оларды анықтау үшін тарихи деректерді талдау, сарапшылардың бағалауы (Дельфи әдісі), бақылау тізімдері, ми шабуылы, экологиялық талдау және процесс диаграммаларын құру сияқты түрлі әдістер қолданылады. Ақтау қаласының тазалау станциясында жүргізілген зерттеу көрсеткендей, ең осал жабдықтар технологиялық желінің басында орналасқан, мысалы, торлық экрандар және белсендірілген шлам айналым камерасы. Зерттеу нәтижелері тәуекелдерді идентификациялауда кешенді және жүйелі тәсілді қолдану қажеттігін, сонымен қатар бірнеше әдісті бір уақытта пайдалану арқылы қауіптерді басқару тиімділігін арттыру қажеттігін көрсетеді.
ҚҰРЫҚ АУДАНЫНДАҒЫ КЕМЕ ЖАСАУ ЗАУЫТЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫС АЛАҢДАРЫНДАҒЫ ТОПЫРАҚТЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ БАҒАЛАУ
Мақаланың мақсаты-Каспий Теңізінің Қазақстан аумағындағы ең ерекше жағалауларының бірін "Қазмұнайгаз" АҚ кеме жасау зауытын салу үшін таңдаған жер ретінде ғана емес, сонымен қатар жер учаскесі ретінде де зерттеу.көкөніс және бақша дақылдарын өсіруге жарамды. Бұл мақалада кеме жасау зауытының құрылысына балама ретінде No1 және No2 учаскелер қарастырылған. Біз үшін тергеу үшін Ең қызықты аймақ - № сайт. 2, мұнда ашисор тұзды алқабының жанында орналасқан No1 учаскемен салыстырғанда шөлді қауымдастықтардың эдафикалық түрлерінің алуан түрлілігі басым. Зерттеулер Маңғыстау облысының осы бөлігін нашар білуіне және дәнді дақылдардың қатысуымен шөлді қауымдастықтардың кең таралуына байланысты жүргізілді (agropyron fragile, S. oaapia, S. sareptana - соңғысы орта шөлде кездеседі). Зерттеу пәні-жоспарланған кеме жасау зауытының құрылысының жергілікті өсімдіктердің топырақ жағдайына әсерін бағалау. Таңдалған аумақтың топырақтарындағы кейбір ауыр металдардың (Cu, Cr, Zn) мөлшерінің жоғарылауы негізделген. Зерттеу Каспий теңізінің жағалау аймағындағы қоршаған ортаның кейбір компоненттерінің жай-күйі бойынша 2012-2015 жылдары жүргізілген ұқсас жұмыстардың тәжірибесін ескере отырып, жалпы қабылданған әдістерге сәйкес жүргізілді. Картографиялық материалдар ГАЖ бағдарламалық өнімдерінің көмегімен толтырылады: Marmfo Professional v. 10.2 SAS. Планета 160707.
МҰНАЙ КӨМІРСУТЕКТЕРІМЕН ЛАСТАНҒАН ТОПЫРАҚТАРДЫ БИОРЕМЕДИАЦИЯЛАУДА ӨСІМДІКТЕР МЕН МИКРООРГАНИЗМДЕРДІҢ РӨЛІ
Топырақтың мұнай көмірсутектерімен ластануы ауыр жаһандық экологиялық мәселе болып табылады. Дәстүрлі физика-химиялық тазарту әдістері қымбат және жиі тиімсіз. Бұл шолу мұнай көмірсутектерімен ластанған топырақтарды биоремедиациялауда өсімдіктер мен микроорганизмдердің рөлі туралы қазіргі білімді жүйелейді. Ғылыми басылымдарды талдау микробтық ыдырату механизмдерін, ризосферадағы өсімдіктер мен микроорганизмдердің өзара әрекеттесуін және биостимуляция, биоаугментация, фиторемедиация және ризоремедиацияны қолдануды зерттеді. Биоыдырау қоршаған орта факторларымен (pH 5,5-8,8, температура 15-45°C, C: N:P қатынасы = 120:10:1) және Pseudomonas, Rhodococcus, Mycobacterium және Arthrobacter сияқты мамандандырылған микроорганизмдердің метаболикалық белсенділігімен анықталады. Көмірсутектердің ыдырауға сезімталдығы төмендейді: н-алкандар> тармақталған алкандар> моноароматтар> полиароматтар> асфальтендер. Органикалық тыңайтқыштармен биостимуляция 50-95% ыдырауға қол жеткізеді, микробтық консорциумдармен биоаугментация 63-84%, шөптерді пайдаланған фиторемедиация 99% дейін. Өсімдіктер мен микроорганизмдердің біріктірілген жүйелері ең тиімді және экономикалық тұрғыдан орынды тәсіл болып табылады. Табыс жергілікті микробтық қауымдастықтар үшін жағдайларды оңтайландыруға, дамыған тамыр жүйесі бар өсімдіктерді таңдауға және мамандандырылған көмірсутектерді ыдыратушы консорциумдарды пайдалануға байланысты.
ПОЛИМЕРЛІ ҚАЛДЫҚТАРМЕН БИТУМ МОДИФИКАЦИЯСЫН ЗЕРТТЕУ
Жол жабындарын төсеу технологиясын толық сақтау олардың жоғары пайдалану сенімділігін әрдайым қамтамасыз ете бермейді. Автомобиль жолдарының төмен қызмет ету мерзімі көбінесе қолданылатын битум сапасының жеткіліксіздігімен байланысты. Осыған байланысты жақсартылған пайдалану сипаттамаларына ие полимер-битумды байланыстырғыштарды қолдану жол саласының дамуының өзекті бағыты болып табылады. Битумды модификациялау үшін көбіне салыстырмалы түрде қымбат стирол-бутадиен-стирол негізіндегі термоэластопласттар пайдаланылады. Бұл жұмыста полимер-битумды байланыстырғыштардың өзіндік құнын төмендету мақсатында пластикалық қалдықтар мен дайын полимерлік модификаторларды бірлесіп қолданудың битумның реологиялық қасиеттері мен химиялық өзара әрекеттесуіне әсері эксперименттік түрде зерттелді. Зерттеуде пластикалық қалдық ретінде мөлшері 1–2% аралығында болатын төмен тығыздықтағы екінші реттік полиэтилен (LDPE) және дайын полимерлік модификатор (СБС) қолданылды. Алынған битумды байланыстырғыштардың физика-механикалық қасиеттері СТ РК стандарттарына сәйкес анықталды.Зерттеу нәтижелері пластикалық қалдықтардың мөлшері артқан сайын полимерлік модификаторлардың қатысуымен битумның пластикалылық аралығы кеңейетінін көрсетті. Бұл қолданылған полимерлердің модификацияланған битумның физика-механикалық қасиеттерін жақсартуға оң әсер ететінін дәлелдейді. Пластикалық қалдықтардың полимер-битумды байланыстырғыш сапасына әсері туралы жаңа эксперименттік деректер алынды және олардың дайын полимерлік модификаторлармен үйлесімділігі анықталды.
ӨСІМДІК ТОЛТЫРҒЫШТАРЫ БАР КӨБІКТІ ПОЛИМЕРЛІ ЕРІТІНДІЛЕРДІҢ РЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ ЖӘНЕ БҰЗЫЛУ КИНЕТИКАСЫ
Аномальді төмен қабаттық қысым (АҚТҚ) жағдайында ұңғымаларды тұншықтыруға арналған өсімдік толтырғыштары бар көбікті полимерлі ерітінділердің (КПЕ) реологиялық сипаттамалары мен бұзылу кинетикасы зерттелді. Әртүрлі тұрақтандырғыштары (сұйық шыны, NaCl) және өсімдік толтырғыштары (ұсақталған сабан, жаңғақ қабығы, мақта қауызы) бар құрамдардың шартты тұтқырлығы анықталды. Сұйық шыныны натрий хлоридімен ауыстыру қабаттасуға жоғары төзімділігі бар ақпайтын құрылымның пайда болуына әкелетіні анықталды (8 тәулік). Алғаш рет 8 тәулік ішінде көбіктің бұзылуының кинетикалық қисықтары алынды, олар үш кезеңді көрсетеді: бастапқы тұрақтану (0-2 тәулік), баяу коалесценция (2-5 тәулік) және құрылымдық тепе-теңдік (5-8 тәулік). Ұсақталған сабанды енгізу жүйенің бастапқы тұтқырлығын арттыратыны және толтырғышсыз құраммен салыстырғанда бұзылу жылдамдығын 40% - ға баяулататыны көрсетілген. Мақта қауызы, керісінше, тұтқырлықты күрт төмендетеді және көбіктің коллапсын тездетеді (1 тәулікте толық бұзылу). КПЕ шартты тұтқырлығы мен оның тұрақтылығы арасындағы тікелей корреляция анықталды (R² = 0,92 зерттелген іріктеме үшін). Реологиялық зерттеулер КПЕ блокадалау әсерінің механизмін түсіндіреді: өсімдік бөлшектерімен арматураланған жоғары тұтқыр құрылымды көбік матрицасының пайда болуы фильтрацияға тиімді кедергі жасайды. Анықталған бұзылу кезеңдері зерттелген құрамдарға тән және басқа көбікті жүйелерде тексеруді талап етеді.
ҰҢҒЫМАЛАРДЫҢ СУЛАНУ СЕБЕПТЕРІН ТАЛДАУ ЖӘНЕ МҰНАЙ ӨНДІРУДІ ҚАРҚЫНДАТУ ӘДІСТЕРІНІҢ НЕГІЗДЕМЕСІ
Жұмыста өндіру ұңғымалардың сулану себептері мен олардың өнімділігінің төмендеуін геологиялық- өндірістік және геофизикалық деректерді кешенді пайдалану негізінде талдау нәтижелері ұсынылған. Зерттеу объектісі ретінде Кумколь мұнай кен орнындағы өнімді горизонттарды пайдаланатын скважиналар алынған. Геологиялық және технологиялық факторлардың өнімнің сулануына әсері бағаланды, оның ішінде сулы-мұнайлық контактілердің көтерілуі, пласт қысымын қолдаудың жүйесіндегі айдау ұңғымалардың әсері, колонна ішілік ағып кетулер, обсадной колонналардың герметикалық болмауы және су конусының түзілуі қарастырылды. Скважиналардың геофизикалық зерттеулерінің (ГФЗ), акустикалық цемент каротажының (АКЦ) және импульстік нейтрон-гамма каротажының (ИНГК) деректері негізінде коллекторлардың фильтрациялық-қабылдағыш қасиеттері мен пласттардың ағымдағы мұнайға қанығу дәрежесі бағаланды. Мұнай өндіруді қарқындату әдістерінің тиімділігі қарастырылды, соның ішінде пластты гидрожару, реперфорация және суға ағып кетулерді оқшаулау. Геофизикалық деректерді интерпретациялаудағы кемшіліктер анықталды, олар коллекторлардың параметрлерін бағалаудың сенімділігіне әсер етеді. Нәтижесінде кен орнын дамыту тиімділігін арттыру және пласттардың мұнай өндіру коэффициентін жоғарылату бойынша ұсыныстар әзірленді.
"РЕУД" ПРОФИЛЕМЕРІНІҢ ЖҰМЫС ІСТЕУ АЛГОРИТМІН ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ
Мақалада мұнай құбырларының геометриялық ақауларын диагностикалауға арналған "Реуд" құбырішілік профилемерінің жұмыс істеуінің ұтымды алгоритмін таңдау мәселелері қарастырылады. Деректер ағынының қарқындылығын және тіркелген ақпарат көлемін бағалауды қоса алғанда, құбырларды тексеру кезінде диагностикалық ақпаратты қалыптастыру және өңдеу ерекшеліктері талданады. Құбыр радиусының өзгеру шегінен асқан кезде сигналдарды селективті тіркеуге негізделген бастапқы өңдеу алгоритмі ұсынылған. Диагностикалық параметрді және ақауларды анықтаудың шекті критерийлерін таңдау негізделген. Әзірленген алгоритмді қолдану деректердің кіріс ағынының артықтығын едәуір төмендетуге және құрылғының жад көлеміне қойылатын талаптарды азайтуға мүмкіндік беретіні көрсетілген. Құбырлардың техникалық жағдайын диагностикалаудың тиімділігі мен дәлдігін арттыруды қамтамасыз ететін сигналдарды өңдеу әдістері мен ақауларды тану принциптері қарастырылған.
МҰНАЙ ҰҢҒЫМАЛАРЫН ПАЙДАЛАНУ КЕЗІНДЕ ТУЫНДАЙТЫН АСҚЫНУЛАРДЫҢ ХИМИЯЛЫҚ ИНГИБИТОРЛАРЫНЫҢ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУДЫҢ КЕШЕНДІ ӘДІСТЕМЕСІ
Мақалада Қазақстанның жетілген мұнай кен орындарына тән асфальт-шайырлы-парафинді тұнбалардың, тұз тұнбаларының түзілуі, коррозия және басқа да технологиялық асқынулармен байланысты мұнай ұңғымаларын пайдалану мәселелері қарастырылған. Химиялық ингибиторлау ұңғыма өнімінің қозғалысының барлық кезеңдерінде — қабаттың түп маңы аймағынан бастап мұнайды дайындаудың жерүсті объектілеріне дейін — мұнайкәсіптік жабдықты қорғаудың әмбебап әрі технологиялық тұрғыдан тиімді әдістерінің бірі екені көрсетілген. Парафиндік тұнбалар ингибиторларының тиімділігін бағалаудың кешенді әдістемесін әзірлеу мен қолдануға ерекше назар аударылған. Әдістеме дифференциалды сканерлеуші калориметрияны (ДСК), кросс-поляризациялық микроскопияны (КПМ) және мұнайдың қату температурасын талдауды біріктіруге негізделген, бұл парафиндердің тұнуының термодинамикалық және морфологиялық аспектілерін жан-жақты зерттеуге мүмкіндік береді. Эксперименттік зерттеулер әртүрлі шығу текті шикі мұнай үлгілерінде коммерциялық ингибиторларды әртүрлі концентрацияларда қолдану арқылы жүргізілді. Зерттеу нәтижелері парафиндердің пайда болу температурасының (WAT) өзгеруі ингибиторлардың тиімділігін бағалаудың әрдайым жеткілікті критерийі бола бермейтінін көрсетті. Кейбір реагенттердің WAT-қа әсері шамалы болғанымен, парафин кристалдарының морфологиясы мен өлшемдерін едәуір өзгертетіні анықталды, бұл мұнайдың реологиялық қасиеттеріне және тұнба түзілу бейімділігіне тікелей әсер етеді. Ең тиімді ингибитор мұнайдың қату температурасын төмендетіп, парафин кристалдарының ине тәрізді құрылымын мұнай матрицасында диспергирленген агломерацияланған бөлшектерге түрлендіру қабілетін көрсетті. ДСК және КПМ деректерін біріктіріп талдау химиялық ингибиторлардың тиімділігін неғұрлым дәл бағалауға және асқынған ұңғымалар қорын пайдалану үшін оңтайлы реагенттерді негізді таңдауға мүмкіндік беретіні көрсетілді. Алынған нәтижелер жабдықтың сенімділігін арттыруға, пайдалану шығындарын азайтуға және жетілген мұнай кен орындарында көмірсутектерді тұрақты өндіруді қамтамасыз етуге бағытталған ингибиторлық бағдарламаларды әзірлеу мен енгізуде кешенді эксперименттік тәсілді қолданудың мақсатқа сай екенін дәлелдейді.
асфальт-шайырлы-парафинді тұнбалар (АШПТ)