Ғылыми редактор Ахметов Берик Бахытжанович Жауапты хатшы Койшина Акмарал Итемгеновна ISSN: 1684-9299 Баспа "Есенов Университет" баспасы yu.edu.kz
ӘБІШ КЕКІЛБАЕВ ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ ӘЙЕЛ ТАҒДЫРЫНЫҢ БЕЙНЕЛЕНУІ
Мақалада көрнекті жазушы Әбіш Кекілбаев әңгімелеріндегі әйел тағдырының бейнелену ерекшеліктері пайымдалады. Жазушының «Ажар» триптихына кіретін «Көз жасы», «Кек» және «Галстук сатушы қыз туралы хикая» әңгімелері мен «Жүндібарақ» әңгімесінде суреттелетін қазақ әйелінің бастан кешкен тағдыры, сол жағдайға мәжбүр еткен тағдыр талқысы әдебиеттанушылық тұрғыдан зерделенеді. Әйелдің қиын тағдыры қашан да көркем әдебиеттің бейнелеу нысаны болып келеді. Ауыз әдебиетінен желі тартатын әйел тағдыр-талайы қазіргі әдебиеттің де негізгі тақырыптарының бірі болып отыр. Ә.Кекілбаев шығармаларында да бұл тақырып әр қырымен өзінің өзектілігін танытып отырады. Ұлы Отан соғысы мен одан кейінгі бейбіт кезеңдегі қазақ қоғамындағы оқиғалар арнасында қазақ әйелінің түрлі тағдыр тауқыметі «Ажар» триптихы мен «Жүнді барақ» әңгімелерінде өзіндік шеберлікпен бейнеленген. Автор оқиға баяндалып отырған кезеңнің шындығы аясында басты кейіпкерлердің өмір жолындағы кедергілерді, тағдырдың ауыр соққысы мен соған әкелген себептерді логикалық дәлелмен, психологиялық талдаумен ашып көрсетеді. Аталмыш шығармалардың идеялық-көркемдік сипаттары автордың даралық стиль ерекшеліктері арнасында талданады. Шығармалардағы тіл көркемдігі, психологиялық талдау арналары назарда ұсталып, автордың көркемдік ұстанымына баға беріледі.
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЕТІСТІК НЕГІЗДІ СӨЗЖАСАМДЫҚ МОДЕЛЬДЕРДІҢ ЛЕКСИКА – ГРММАТИКАЛЫҚ СИПАТЫ
Бұл мақалада қазақ тілінде етістік негізді сөзжасамдық модельдер арқылы сөзжасамның мәнін, табиғатына үңілу арқылы қазақ тіліндегі тарихи сабақтастықты анықтау туралы сөз болады. Етістік негізді сөзжасамдық модельдердің ролі мен орны, құрылымы, семантикалық құрылымы мен тарихи - этимологиялық аспектілері мәселелері жан-жақты қарастырылады. Сөзжасамдық модельдердің теориясы туралы зерттелімдер әлемдік деңгейде лингвистикалық жаңа бағыт - бағдар мәселелері көтеріліп, заман талабына сай шешімін тауып, коммуникативті-прагматикалық маңызы жоғары бағалануда. Етістік негізді сөзжасамдық модельдер – шынайы тілдік болмыстың айнасы. Сөзжасамдық модельдері жаңа ғасырда теориялық - танымдық үрдісте зерттеудің қажеттігі заман талабына сай туындауда. Тіл мен адам санасын тұтастықта қарастырып, тілдік білімді күрделі ассоциативті-вербалды құрылым, болмысты рух пен ой бірлестігінде тараушы жүйе ретінде кешенді сипаттауға негізделеді.Мақалада етістік негізді сөзжасамдық модельдердің заттың нақты қасиеті номинативтік таңба арқылы белгіленеді де, оның түрлі қызметі, нақты ерекшеліктері соған негіз болады, яғни тіл – ойды жеткізудің тәсілі, шындық болмысты таңбалаудың құралы ретінде маңыздылығы жан-жақты талданады. Етістік негізді сөзжасамдық модельдердің дамуы қоғамның дамуымен бірге жүреді. Осымен байланысты тілдік жүйедегі болып жатқан сөзжасамдағы күрделі жасалымдардың мағынасы мен қызметін жан-жақты терең зерттеу – бүгінгі күннің талабынан, сұранысынан туындап отырғанын және білім беру сапасын арттырудың маңызды тетіктері ретінде көрсетіледі. Жалпы, сөздің ішкі құрылымының типологиялық қызметі деген ұғымды былайша түсіндіруге болады: бір тілдің басқа тілдермен ортақ белгілері және ерекшеліктері, ұлттық ерекшеліктері уәждемелік аспектіде сол тілдің сөздік құрамын әртүрлі межелер бойынша басқа тілдермен салыстыру арқылы анықтауға мүмкіндік береді.
ЕСЕНОВ УНИВЕРСИТЕТІНДЕГІ АКАДЕМИЯЛЫҚ ҰТҚЫРЛЫҚ: ЖАҺАНДЫҚ БАЙЛАНЫСТАР ЖӘНЕ БІЛІМ БЕРУ ЖЕТЕКШІЛІГІН НЫҒАЙТУ
Студенттердің, оқытушылардың және зерттеушілердің білім беру және зерттеу тәжірибесін арттыру үшін ұлттық шекарадан өтуі ретінде анықталған академиялық ұтқырлық бүкіл әлем бойынша жоғары білім беру жүйелерінің маңызды ерекшелігіне айналды. Қазақстанда соңғы онжылдықтарда академиялық ұтқырлық қарқынды дамып, білім беру жүйесін жаңғыртуға және қазақстандық жоғары оқу орындарының халықаралық бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етті. Бұл мақала Қазақстандағы академиялық ұтқырлықтың бастауын зерттейді, оның дамуының негізгі көрсеткіштері мен кезеңдерін анықтайды, оның қазақстандық университеттерде алғашқы енгізілуіне ерекше назар аударады. Сонымен қатар, бұл зерттеу академиялық ұтқырлықты қолдаудағы Қазақстан ғылым және жоғары білім министрлігінің рөлін, жүзеге асырылып жатқан саясатты және студенттер мен оқытушылар құрамының мүмкіндіктерін зерттейді. Сондай-ақ, мақала академиялық ұтқырлық бағдарламаларына қатысатын студенттердің мәдени бейімделу тәжірибесін зерттейді, олар жаңа білім беру және мәдени ортаға бейімделу кезінде кездесетін проблемаларды көрсетеді. Есенов университетінде академиялық ұтқырлыққа қатысатын студенттердің ұтқырлық тәжірибесінің жеке және академиялық тәжірибелері зерттеледі
әңгіме жанрын сандық технология арқылы оқытудың ерекшеліктері
Мақалада әңгіме жанрын сандық технология арқылы оқытудың ерекшеліктері қарастырылады. Технологияларды, компьютерлік бағдарламалауды, графикалық әдістерді қолдану, визуализация, компьютерлік графика, онлайн курстардың мультимедиялық дамуы және т.б., ақпаратты іздеу және алмасу, онлайн қарым-қатынас жасау – мұның барлығы сандық технологияның нәтижесі. Білім алушының пәнге деген қызығушылығын арттыруда, оқу нәтижелерін жақсартуда сандық технологияларды пайдалана отырып мазмұнды жобалау және пайдалану мүмкіндігін арттыруға болады. Сандық білім беру ресурстарын сабақта қолданудың әдіс-тәсілдерін және оқу орындарындағы әдеби білім беруді жаңғыртуға көмектесетін жаңа білім беру технологияларының ауқымын кеңейту арқылы оқытушылар қауымын оқу орындарында әдеби білім беруде тиімдірек пайдалануға мүмкіндік туады. Жаңа технологиялар арқылы білім берудің сипаты, білім беру үдерісіндегі «цифрландыру» терминінің қызметі сөз етіледі. Қазақстандағы білім беруді цифрландыру кезеңдері қарастырылып, әр кезеңнің өзгешеліктері сараланады. Цифрландырудың артықшылықтары мен кемшіліктері салыстырылады. Цифрлық ортада оқытудың негізгі белгілері (интерактивтілік, еркін байланыс, сапалық ақпарат, сандық ортада контент жасау, білім беруге қолжетімділікті арттыру, оқытудағы жақсартылған коммуникация, білім беру үдерісін жеңіл ұйымдастыру, т.б.) анықталады. Әңгіме жанрын оқытудағы комикс, видео редакторлар, цифрлық әңгімелеу, коллаборациялық оқытудың ерекшеліктері талданады.
МАХАМБЕТ ӨЛЕҢДЕРІНІҢ КӨРКЕМДІК ЖАНРЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Махамбет Өтемісұлының өлеңдері қазақ әдебиетінің алтын қорына енген шығармалар болып табылады. Оның өлеңдері терең философиялық мазмұнмен, ұлттық рухпен және патриоттық сезіммен ерекшеленеді. Махамбеттің өлеңдерінде қазақ халқының азаттық үшін күресі, ерлік пен батырлық, әділдік пен адалдық сияқты тақырыптар кеңінен көрініс табады. Махамбеттің өлеңдерінің көркемдік жанрлық ерекшеліктері оның поэзиясының терең мазмұны мен көркемдік шеберлігінде жатыр. Ол өз өлеңдерінде халықтың мұң-мұқтажын, арман-тілектерін, ерлік пен батырлықты, әділдік пен адалдықты шеберлікпен суреттейді. Махамбеттің өлеңдері ұлттық рухты көтеріп, патриоттық сезімді оятады. Махамбеттің өлеңдерінде қолданылған көркемдік тәсілдер мен жанрлық ерекшеліктер оның шығармаларының терең мазмұнын ашып көрсетеді. Оның өлеңдерінде метафора, эпитет, гипербола сияқты көркемдік құралдар кеңінен қолданылады. Бұл тәсілдер оның өлеңдерінің көркемдік құндылығын арттырып, оқырманға терең әсер етеді.
ШЕТ ТІЛІН ТИІМДІ ОҚЫТУДА ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ ӘДІСТЕРІ
Қалыптастырушы бағалау әдістерін қолдану шет тілін оқытудың тиімділігін арттыруда шешуші рөл атқарады. Кезеңнің соңында оқуды бағалайтын жиынтық бағалаудан айырмашылығы, формативті бағалау мұғалімдерге нақты уақытта оқушылардың күшті және әлсіз жақтарын анықтауға мүмкіндік беретін үздіксіз кері байланысты қамтамасыз етеді. Бұл мақалада өзін-өзі бағалау, өзара бағалау, тесттер, интерактивті тапсырмалар және мұғалімнің кері байланысы сияқты формативті бағалаудың әртүрлі әдістері және олардың тіл меңгеруіне әсері қарастырылады. Ол бұл әдістердің оқушының дербестігіне, мотивациясына және белсенділігіне, сайып келгенде лингвистикалық құзыреттілігін арттыруға қалай ықпал ететінін көрсетеді. Зерттеу сонымен қатар қалыптастырушы бағалауды шет тілі сыныптарына кіріктірудің озық тәжірибелері мен оны жүзеге асыру кезінде мұғалімдер кездесуі мүмкін қиындықтарды талқылайды. Нәтижелер формативті бағалау стратегияларын қабылдау мақсатты тілді тереңірек түсінуге және оны сақтауға ықпал ететін жекелендірілген және бейімделген оқытуға әкелетінін көрсетеді. Осы бағалау түрін әр сабақта қалай қолданатындығын тіл мұғалімдерімен бөлісу үшін бірнеше үзінді қосылды.
ҚАЗАҚСТАНДА ЖАСЫЛ ЭКОНОМИКА ТҰЖЫРЫМДАМАСЫН ІСКЕ АСЫРУДАҒЫ ЖЕКЕ СЕКТОРДЫҢ РӨЛІ
Мақалада Қазақстандағы жасыл экономика тұжырымдамасын жүзеге асырудағы жеке сектордың маңыздылығы мен ықпалы қарастырылады. Жаңартылатын энергия көздерін енгізу, қалдықтарды өңдеу технологияларын дамыту, энергия тиімділігін арттыру және инновациялық бизнес үлгілерін пайдалану сияқты бизнестің қатысуының негізгі бағыттары талданады. Қолданыстағы кедергілерге, оның ішінде қаржы құралдарының жетіспеушілігіне, кәсіпкерлердің мемлекеттік қолдау мүмкіндіктері туралы хабардар болмауына және инвестицияларды тартудағы қиындықтарға ерекше назар аударылады. Жеке сектор мен мемлекеттің өзара іс-қимылының сәтті жағдайлары, сондай-ақ қазақстандық жағдайларға бейімделуі мүмкін халықаралық тәжірибе ұсынылған. Талдау негізінде бизнесті экологиялық жобаларға тарту үшін қолайлы жағдай жасау, оның ішінде жасыл қаржыландыруды дамыту, мемлекеттік-жекеменшік әріптестік рәсімдерін жеңілдету, ESG қағидаттарын енгізу және цифрландыру деңгейін арттыру бойынша ұсыныстар ұсынылады. Зерттеу жеке сектордың әлеуетін ашу және Қазақстанның тұрақты даму моделіне көшуін жеделдету үшін кешенді тәсілдің қажеттілігін көрсетеді.
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ІРІ ӨНЕРКӘСІПТІК КОМПАНИЯЛАРДАҒЫ КӨМІРТЕКТІ БЕЙТАРАПТЫҚ МҮМКІНДІКТЕРІН БАСҚАРУ
Мақалада жаһандық өзгерістер және орнықты даму жолындағы трансформация жағдайындағы Қазақстан ірі өнеркәсіптік компаниялардың стратегисына көміртекті бейтараптықты интеграциялау қажеттілігімен бетпе -бет келіп отырғаны қарастырылады. Бұл стратегияларды әзірлеу мен іске асыру технологиялық инновациялар, тиімді басқару тетіктері және ынталандырушы мемлекеттік саясатты үйлестіретін кешенді тәсілді талап етеді. Зерттеу барысында Қазақстанның ірі өнеркәсіптік секторларында декарбонизация шараларын енгізудің халықаралық тәжірибесіне талдау жасалып, капиталға шектеулі қолжетімділік, экологиялық жауапты шешімдердің артықшылықтарынан хабардар болмау және инновацияларды ынталандыруға арналған нақты механизмдердің болмауы сияқты негізгі кедергілер анықталды. Сонымен қатар, көміртекті бейтараптық стратегияларын жүзеге асыруда мемлекет тарапынан көрсетілген қолдау шараларының (салықтық жеңілдіктер, зерттеу бағдарламаларына арналған гранттар, нормативтік -құқықтық базаны жетілдіру) маңыздылығы айқындалды. Зерттеудің негізгі нәтижелері: төменкөміртекті технологияларды енгізу энергетикалық тиімділікті арттырып, өндіріс шығындарын азайтуға мүмкіндік беретін және ресурстарды ұтымды пайдалануды қамтамасыз ететінін көрсетті. Цифрлық мониторинг платформалары нақты уақыт режімінде шығындарды бақылап, өндірістегі ауытқуларға жедел әрекет етуге жағдай жасайтыны айқындалды. Жаһандық жеткізу тізбектеріндегі Қазақстанның орнын нығайту үшін озық технологиялар мен «жасыл» жобаларға инвестиция тартуда халықаралық әріптестікті арттырудың ерекше рөлі расталды. Зерттеу барысында регрессиялық талдау, SWOT-талдау, салыстырмалы әдіс және контент-талдау қолданылды.
ХІХ ҒАСЫР СОҢЫ - ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ МАҢҒЫСТАУДАҒЫ МЕШІТ-МЕДРЕСЕЛЕР (МҰРАҒАТ ДЕРЕКТЕРІ НЕГІЗІНДЕ)
Маңғыстау түбегіндегі ХІХ ғасырдың соңы-ХХ ғасырдың басындағы халықтық білім берудегі кең тараған үрдістің бірі-діни мекемелерден білім алу болды. Мешіт-медреселер сол кезеңдегі діни, рухани білім берудегі рухани ошақ орындары болып қала берді. Мұрағат деректері көрсеткендей, Батыс Қазақстан аймағында ислам дінінің күшеюімен мешіттер саны көбейген. Маңғыстау түбегі жергілікті халықты сауаттандыруға бағытталған мешіт-медреселерімен танылған аймақ болды. Уфа, Орта Азия жерлерінен білім алған діни сауатты тұлғалар тек қана діни білім беріп қана қоймай, гуманитарлық, жаратылыстану, араб-парсы ғылымдарымен де халықты сауаттандырған. Маңғыстау түбегіндегі мешіт-медреселердің жұмыс жасауы Қазан төңкерісіне дейін және Кеңес өкіметі жылдарына сәйкес келеді. Аталған кезеңдердегі мешіт-медреселер саны мен білім алушылар саны Закаспий облысындағы болыс-ауылдар бойынша анықталған. Сондай-ақ, патша өкіметі билігі кезіндегі жазылған құжаттар мешіт-медреселердегі білім алушылардың жай-күйі, саны, құрамы туралы мәліметтерді толықтыра түседі. Маңғыстау өлкесіндегі ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ғасырдың басындағы халықтың қолданысында болған мешіт – медреселерге, олардың рөлі мен маңызына тоқталсақ, ХХ ғасыр басындағы мешіт-медреселердің өлкенің мұрағат қорларындағы статистикалық мәліметтеріне талдау жасалынып, олардың жай-күйі құжаттар арқылы сипатталады.
Л.Н. ГУМИЛЕВТІҢ ҒЫЛЫМИ ТҰЖЫРЫМДАМАЛАРЫНЫҢ МӘНІ ЖӘНЕ МАҢЫЗЫ
ХХ-ғасырдағы көрнекті орыс ғалымы және ойшылы Л.Н.Гумилевтің өмірі ең маңызды фактілерге толы. Л.Н. Гумилев «этногенез» ұғымының әлеуметтік-философиялық аспектілерін зерттеуге көңіл бөледі. Онда Л.Н.Гумилевтің жалпы алғанда іргелі этникалық деп санаған тарих философиясының мәселелерін түсіндіреді. ХХ ғасырдағы ғылым контекстінде нақтыланған. Лев Гумилев назар аударғаны атап өтілген этнос құбылысын бастапқы (негізгі) ұғым ретінде пайдалана отырып, этногенез процесінің мәнін, себептерін, механизмін, кезеңдерін ашуды көздейді. Этногенездің бүкіл процесін түсіндіру үшін ғалым ұсынған орталық идея оның пассионарлық концепциясы болды. Көптеген кедергілер мен қиындықтарға, сондай-ақ Лев Николаевичтің жаңа идеяларын ұзақ уақыт бойы білмеуіне және басып-жаншуына қарамастан, ғалымның ғылыми-философиялық тұжырымдамалары кеңестік дәуірден кейінгі кезеңде ел ішінде де, шетелде де зерттеушілер мен кеңірек ғылыми қоғамдастық тарапынан мойындалды. ГУЛАГ-та болған жылдары Л.Н.Гумилев бірнеше ғылыми мақалалар мен екі монографияның қолжазбаларын алып келді, олардың бірі «VI-VIII ғасырлардағы көне түркілер» атты оның тарих ғылымынан докторлық диссертациясына айналды, ол оны 1961 жылы үздік қорғады. Ғылыми зерттеуге қосқан үлкен үлесі оның түркі-моңғол мәдениетінің түпнұсқалылығы мен маңызы туралы концепцияның түбегейлі жаңашылдығы болды. Ол кеңестік ғылымда бірінші болып сол кездегі еуроцентристік моңғол-татар қамыты мен көшпелілер мен егіншілер арасындағы мәңгілік араздық туралы үстемдік еткен «қара аңызды» сынады. Осының негізінде Гумилев орыс халқының түркі және моңғол халықтарымен табиғи бауырластығының көрнекі тұжырымдамасын талдады. Түптеп келгенде, ғалымның ойлары шетелдегі орыс философиялық ойының еуразиялық ағымына жақын болып қана қоймай, шын мәнінде осы мектептің соңғы классикалық өкілі болды.
ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ПӘНДЕРІН ОҚЫТУДЫҢ БЕЛСЕНДІ ӘДІСТЕРІНЕ ТАЛДАУ
Бұл мақалада оқытудың белсенді әдістері-бұл оқушыларды оқу материалын игеру процесінде белсенді ойлау және практикалық іс-әрекетке итермелейтін әдістер екендігіне толық шолу беріледі. Белсенді оқыту негізінен мұғалімнің дайын білімді ұсынуына, оларды есте сақтауға және көбейтуге емес, белсенді ойлау және практикалық іс-әрекет процесінде оқушылардың біліммен дағдыларды өз бетінше игеруіне бағытталған әдістер жүйесін қолдануды қамтитындығы баяндалады. Оқытудың белсенді әдістерінің ерекшеліктері осылардың негізінде практикалық және ақыл-ой әрекеттерінын таландыруы, онсыз білімді игеруде алға жылжу болмайды. Белсенді әдістердің пайда болуымен дамуы оқытудың алдында жаңа міндеттердің туындауына байланысты: білім алушыларға білім беруғанаемес, сонымен қатар танымдық қызығушылықтармен қабілеттердің, шығармашылық ойлаудың, өзіндік ақыл-ой жұмысының дағдыларының қалыптасуымен дамуын қамтамасыз ету. Жаңа міндеттердің пайда болуы ақпараттың қарқынды дамуына байланысты. Егер бұрын мектепте, колледждерде, университетте алған білім адамға ұзақ уақыт,кейде оның бүкіл жұмыс өмірінде қызмет ете алатын болса, қазіргі ақпараттық өрлеу дәуірінде оларды үнемі жаңартып отыру керек, бұған негізінен өзін-өзі тәрбиелеу арқылы қол жеткізуге болады және бұл адамнан танымдық белсенділік пен тәуелсіздікті талап етеді. Танымдық белсенділік дегеніміз-таным процесіне интеллектуалды-эмоционалды жауап беру, оқушының оқуға деген ұмтылысы, жеке және жалпы тапсырмаларды орындау, мұғалімнің және басқа оқушылардың қызметіне қызығушылық, міне, осылардың барлығы осы мақалада қамтылады.
ЖЕРГІЛІКТІ ӨСІМДІК ШИКІЗАТЫ НЕГІЗІНДЕ БИООТЫН АЛУ ТЕХНОЛОГИЯСЫН ЖАСАУ
Қазіргі таңда, әлемде дәстүрлі отын-энергетикалық ресурстарының сарқылуымен және қоршаған ортаның ластануымен байланысты қиындықтармен күресу де. Осыған орай баламалы отын алуда перспективалы бағыттардың бірі өсімдік материалдары сияқты жаңартылатын көздерден алынатын биоотынды дамыту және пайдалану болып табылады. Биоотын қазба отындарына тәуелділікті азайтуға ғана емес, сонымен қатар парниктік газдар шығарындыларын азайтуға көмектеседі. Биоотын өндіру үшін өсімдік шикізатын пайдалану, ауылшаруашылық өнімдері мен қалдықтарын қайта өңдеуге мүмкіндік береді, бұл оларды қайта өңдеу мәселесін шешеді және қоршаған ортаның ластануын азайтады. Бұл әсіресе органикалық қалдықтар пайдаланылмаған, ауыл шаруашылығы дамыған аймақтар үшін өте маңызды. Сонымен қатар, азық-түлік өндіруге жарамсыз жерлерде мамандандырылған энергетикалық дақылдарды өсіру ресурстарды ұтымды пайдалануға және егістік жерлер үшін бәсекелестікті азайтуға болады. Биоотын өндірісі мұнай мен газ импортына тәуелділікті азайтуға мүмкіндік бере отырып, аймақтардың энергетикалық, адамзаттың отынға тәуелсіздігіне әкеледі. Бұл қазба отын қоры шектеулі елдер үшін ерекше маңызға ие. Елімізде отын тапшылығы қазіргі таңда болмағанына орай, биоотынды дәстүрлі отынға қосымша ретінде де қолдануға болады, бұл оны қолданыстағы энергетикалық инфрақұрылымға біріктіруді жеңілдетеді. Сонымен қатар, биоэнергетиканың дамуы ауыл шаруашылығы, қайта өңдеу және энергетика салаларында жұмыс орындарын құру арқылы экономикалық өсуді ынталандырады. Бұл өңірлердің экономикалық тұрақтылығын арттыруға және олардың экологиялық жағдайын жақсартуға ықпал етеді. Өсімдік шикізатынан биоотын өндіру экологиялық, энергетикалық және экономикалық міндеттерді бір уақытта шешуге мүмкіндік беретін маңызды бағыт болып табылады. Бұл технологияларды енгізу болашақ үшін сенімді энергия көзін қамтамасыз ете отырып, тұрақты энергетикалық жүйені қалыптастыруға өз үлесін қосады.
VASCAK ПЛАТФОРМАСЫН ҚОЛДАНУ НЕГІЗІНДЕ ЭКСПЕРИМЕНТТІК ЕСЕПТЕР АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТАНЫМДЫҚ ДАҒДЫЛАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Бұл мақалада қазіргі білім беру жүйесінде оқушылардың танымдық дағдыларын қалыптастырудың өзекті мәселелері қарастырылады. Автор физика пәнінің оқушылардың ғылыми дүниетанымын кеңейтуде, тәжірибелік іс-әрекеттерге баулуда және зерттеушілік қабілеттерін дамытуда ерекше рөл атқаратынын атап көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, эксперименттік есептерді шешу оқыту үдерісінің маңызды құралы болып табылады. Алайда мектеп жағдайындағы материалдық-техникалық мүмкіндіктердің шектеулігі виртуалды зертханалар мен цифрлық платформаларды пайдаланудың қажеттілігін айқындайды. Мақалада Vascak платформасын қолдану арқылы эксперименттік есептерді орындаудың тиімділігі жан-жақты талданады. Бұл платформа оқушыларға тәжірибені виртуалды ортада өз бетінше құрастыруға, өлшеу жүргізуге, алынған деректерді кестелеу мен график тұрғызуға, сондай-ақ нәтижелерді талдап, қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Осындай үдерістер ғылыми әдістің логикасына сәйкес ұйымдастырылып, оқушылардың зерттеушілік мәдениетін жүйелі қалыптастыруға ықпал етеді. Зерттеу барысында бірнеше тәжірибелік тапсырмалар үлгі ретінде ұсынылады: маятниктің тербелісін зерттеу арқылы ұзындық пен тербеліс периоды арасындағы тәуелділікті анықтау, Ом заңын тәжірибелік тексеру, дұрыс емес пішінді дененің тығыздығын анықтау, сондай-ақ толқындардың интерференция құбылысын модельдеу. Әрбір тәжірибе оқушылардың теориялық білімін практикалық әрекетпен байланыстырып, ғылыми-зерттеу дағдыларын жетілдіруге бағытталған. Сонымен қатар, Vascak платформасының қолжетімділігі, қарапайым интерфейсі және түрлі өлшеу құралдарының болуы күрделі құбылыстарды көрнекі әрі түсінікті түрде модельдеуге жағдай жасайды. Бұл мүмкіндік уақытты үнемдеуге, зертханалық құрал-жабдыққа тәуелділікті азайтуға, әсіресе ресурстары шектеулі мектептерде оқу сапасын арттыруға ықпал етеді. Өлшеу нәтижелерін талдау, қателіктер көзін анықтау және алынған деректерді теориялық мәндермен салыстыру оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауын, деректермен жұмыс істеу дағдыларын және рефлексия қабілетін дамытады. Зерттеу нәтижелері Vascak платформасын пайдалану оқушылардың танымдық дағдыларын қалыптастырудың тиімді әдістерінің бірі екенін айқындап, оны білім беру жүйесіне кеңінен енгізудің маңыздылығын көрсетеді.
КУШУМ ӨЗЕНІНІҢ СУЫН ТАЗАРТУ ҮШІН ВЕРМИКУЛИТТІ ҚОЛДАНУ МҮМКІНДІГІН ЗЕРТТЕУ
Орал қаласының экологиялық жағдайы соңғы жылдары үлкен назар аударуды талап етіп отыр. Қаланың табиғи су көздері, оның ішінде Кушум өзені, экологиялық мәселелерге, әсіресе су ресурстарының ластануына ұшырауда. Өзен суының сапасы тұрмыстық және өндірістік қалдықтардың, ауыл шаруашылығының әсерінен төмендеуде. Бұл өзеннің суын ішімділік, шаруашылық, ауыл шаруашылығы мақсатында қолдануды қиындатуда. Сонымен қатар, су көздерінің ластануы экосистемаларға, адам денсаулығына және ауыл шаруашылығының өнімділігіне теріс әсерін тигізуде. Кушум өзенінің суын тазарту мәселесі Орал қаласы үшін ерекше маңызды. Өзеннің экологиялық ахуалының жақсаруы жергілікті тұрғындардың өмір сапасын арттыруға, табиғи ресурстарды қорғауға және қала экологиясын жақсартуға мүмкіндік береді. Осыған орай, су сапасын жақсарту үшін экологиялық таза және тиімді технологияларды іздеу өзекті болып отыр. Бұл тұрғыда табиғи минералдардың бірі, яғни вермикулит, су тазарту процесінде перспективті материал ретінде қарастырылуда. Вермикулит табиғи минерал, ол судан ауыр металдар мен органикалық ластаушы заттарды сіңіру қабілетіне ие. Вермикулиттің су тазарту процесінде тиімділігі мен экологиялық қауіпсіздігі оны су сапасын жақсартудың тиімді әдісі ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл минералдың тиімділігі оны өзен суын тазартудың экологиялық таза, арзан және табиғатқа зиянсыз әдісі ретінде қолдануға болады. Орал қаласының Кушум өзені суын тазарту үшін вермикулиттің қолданылуын зерттеу экологиялық тұрғыдан тиімді шешімдерді ұсынуға, сондай-ақ жергілікті экосистемаларды қалпына келтіру мен су сапасын жақсартуға бағытталған маңызды қадам болмақ.
Бұл мақалада нафталинның басты туындысы болып табылатын органикалық зат нафтиламин және оның туындыларын, қасиеттерін зерттеу және әр түрлі бағытта синтездеп алу. Нафтиламин және оның туындылары химиялық саланың әртүрлі мақсатына қолданылады. Нафтиламин біріншілік амин тобына жатады және нафталин туындыларының бірі болып таблады. Мақалада нафтиламинге химиялық синтез әдісі жүргізіледі. Химиялық синтез - бұл күрделі молекулаларды құру немесе жасау процесі, сондай-ақ физикалық және химиялық әдістермен химиялық қосылыстарды алу. Органикалық синтезде химиялық реакцияның соңғы нәтижесі оның бастапқы қосылысына қарағанда қарапайым зат болуы мүмкін. Органикалық синтезді дамыту - бұл ауыл шаруашылығы, медицина, парфюмерия, тамақ өнеркәсібі және т. б. сияқты бағыттарда қолданылатын түрлі белсенді заттарды алу мүмкіндігі. Синтетикалық әдістерді жетілдіру өнеркәсіптік ауқымда көптеген қажетті химиялық заттарды алуға мүмкіндік берді. Органикалық химияда бұл аммиак, сода, күкірт және азот қышқылы, сондай-ақ басқа да қосылыстар синтезі болуы мүмкін. Бұл мақалада нафтиламин, яғни нафталиннің амин туындыларының химиялық және физикалық қасиеттері, сондай-ақ олардың әртүрлі салаларда қолданылуы қарастырылады. Нафтиламиннің екі изомері: 1-нафтиламин (α-нафтиламин) және 2-нафтиламин (β-нафтиламин) туралы ақпарат беріледі. Мақалада нафтиламиндердің қолданылу аясы, атап айтқанда, бояғыштар, фармацевтикалық препараттар және басқа да органикалық қосылыстарды синтездеудегі рөлі талқыланады. Ерекше назар 2-нафтиламиннің канцерогендік қасиеттеріне аударылады, оның адам денсаулығына төндіретін қауіптері мен осы қосылыстармен жұмыс істеу кезінде сақталуы тиіс қауіпсіздік шаралары көрсетіледі. Мақала нафтиламиннің қасиеттері мен қолданылуы туралы білімді кеңейтуге және олармен жұмыс істегенде қауіпсіздік ережелерін сақтаудың маңыздылығын түсінуге арналған.
АЛЬЦГЕЙМЕР АУРУЫНЫҢ ДИАГНОСТИКАСЫ: ПЛАЗМА ЛИПИДОМИКАСЫ МЕН ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІҢ РӨЛІ
Бұл зерттеу Альцгеймер ауруының (АД) диагностикасы мен дамуын талдау үшін плазмалық липидомика деректерін және машиналық оқыту әдістерін қолдануға бағытталған. Деректер жинағы 104 Альцгеймер ауруы, 89 жеңіл когнитивтік бұзылыс (АЕК) және 20 бақылауды қоса алғанда, 213 плазмалық үлгіні қамтиды және жас, жыныс, шағын психикалық мемлекеттік емтихан (MMSE) ұпайлары және ми-жұлын сұйықтығы (CSF) биомаркерлері (amylau, tahoropos, tahorop) сияқты параметрлерді қамтиды. Визуализация нәтижелері Альцгеймер тобына жоғары тау деңгейлері (600-1600 пг/мл) және төмен амилоид деңгейлері (500-1000 пг/мл), ал бақылау тобына төмен биомаркер деңгейлері тән екенін көрсетті. Корреляциялық матрицада тау белоктарының күшті оң байланысы (0,72) және амилоид пен тау (-0,45) арасындағы теріс байланыс анықталды. Қосымша ағаштар (97,7% дәлдік, 95,4% F1 ұпайы) және Random Forest (93% дәлдік, 91,9% F1 ұпайы) ең жоғары өнімділікті көрсете отырып, машиналық оқытудың он моделі талданды. Naive Bayes моделі 100% дәлдікке қол жеткізді, ал логистикалық регрессия 62,8% дәлдікпен ең төмен өнімділікті көрсетті. Ансамбльдік модельдердің тиімділігі олардың деректердің біркелкі еместігін өңдеудегі артықшылығын растады. Зерттеу нәтижелері липидтер алмасуы мен когнитивті құлдырау арасындағы байланысты түсінуге ықпал етеді және ерте диагностика стратегияларын жақсартуға мүмкіндік береді. Дегенмен, деректердің теңгерімсіздігі және шағын іріктеу өлшемі модельдердің жалпылануын шектейді, сондықтан болашақ зерттеулер үлкенірек және теңдестірілген деректер жиынын қажет етеді.
SСRОРHULАRIАСЕАЕ ТҰҚЫМДАСЫНА ЖАТАТЫН ӨСІМДІКТЕРДІҢ ҚЫШҚЫЛДЫҚ ҚҰРАМЫН ТАЛДАУ CROPHULARIACEAE
Бұл мақалада Шығыс Қазақстан облысында 2024 жылы жеміс беру кезеңінде жиналған Scrophulariaceae тұқымдасына жататын Verbascum өсімдігінің жер үсті бөліктерінің амин және май қышқылдық құрамы зерттелген. Жұмыстың өзектілігі – өңірде өсетін өсімдіктерден биологиялық белсенді заттарды анықтау және оларды фармацевтикалық өндірісте қолдану мүмкіндігін бағалау. Зерттеу барысында өсімдіктерінің жер үсті бөлігіндегі әртүрлі амин және май қышқылдарының сандық құрамы анықталып, қағазды және газды хроматографиялық әдістер қолданылды. Нәтижесінде, өсімдік құрамынан адам ағзасы үшін маңызды амин қышқылдары (лейцин, лизин, аргинин) және қанықпаған май қышқылдары (линол, олеин) табылды. Алынған деректер Verbascum өсімдігінің фармакологиялық әлеуетін растап, оны дәрілік препараттар мен тағамдық қоспалар өндіруде пайдалануға болатынын көрсетеді. Зерттеу нәтижелері фитохимия, фармацевтика және тағам өнеркәсібі саласындағы болашақ зерттеулер үшін маңызды болып табылады. Өсімдіктің жер үсті бөлігі көптеген маңызды қосылыстардың көзі болып табылады. Қағаз хроматографиясының көмегімен өсімдіктерден фенол қышқылдары, флавоноидтар және көмірсулар анықталды. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, өсімдік түрінің биологиялық белсенді заттардың жеткілікті мөлшері бар екендігі, болашақта Қазақстан республиканың медицинасы мен ауыл шаруашылығында қолжетімді отандық тиімді дәрілік препараттардың ауқымын кеңейте алады.
ЗЕЙІН ТАПШЫЛЫҒЫ МЕН ГИПЕРАКТИВТІЛІК СИНДРОМЫНЫҢ МЕНЕДЖЕРЛЕРДІҢ ШЕШІМ ҚАБЫЛДАУЫНА ӘСЕРІ
Зейін тапшылығы/ гиперактивтіліктің бұзылуы-бұл көптеген ересектерге, соның ішінде басшылық лауазымдардағы адамдарға әсер ететін жүйке дамуының бұзылуы. Бұл жағдай жоғары назар аударуды қажет ететін басшылық лауазымдарда шешім қабылдауда ерекше қиындықтар туғызады. Зейін тапшылығына шалдыққан адамдар көбінесе назар аудармау, импульсивтілік және атқарушы функцияларды орындаудағы қиындықтар сияқты белгілерді сезінеді, бұл олардың шешім қабылдау процестеріне айтарлықтай әсер етуі мүмкін. Бұл зерттеу зейін тапшылығы белгілерінің басқару шешімдеріне, әсіресе стресстік жұмыс жағдайларына әсерінің әртүрлі аспектілерін қарастырады. Ол назар аудармау бөлшектердің жоғалуына, басымдықтарды белгілеу қиындықтарына және ұзақ мерзімді мақсаттарға назар аударуға қалай әкелетінін қарастырады. Сонымен қатар, ол импульсивтіліктің шешім қабылдауға әсерін талдайды, бұл асығыс таңдауға, басқалардың сөзін бөлуге бейімділікке және әрекеттердің ұзақ мерзімді салдарын қарастырудағы қиындықтарға әкелуі мүмкін. Талқылау барысында зейін тапшылығы менеджерлерінің алдында тұрған нақты мәселелер, соның ішінде ұйымдастыру, уақытты басқару және эмоционалды реттеу мәселелері қарастырылады. Шығармашылықты, энергияны және инновациялық ойлауды арттыру сияқты зейін тапшылығының әлеуетті артықшылықтары және бұл қасиеттерді басқару тиімділігін арттыру үшін қалай пайдалануға болатыны қарастырылады. Әрі қарай, мақалада зейін тапшылығы байқалатын менеджерлердің басқару қызметі мен шешім қабылдау дағдыларын жақсартуға арналған әртүрлі стратегиялар мен құралдар қарастырылады. Оларға адамдарға күресу механизмдерін дамытуға және олардың белгілерімен күресуге көмектесетін когнитивті мінез-құлық терапиясы сияқты психологиялық араласулар жатады. Тапсырмаларды кішігірім, басқарылатын кезеңдерге бөлу және ұйымдық құралдарды пайдалану сияқты уақытты басқару әдістері де талқыланады. Сонымен қатар, инклюзивті тәжірибелер мен жұмыс орнындағы қолайлы ортаның маңыздылығы атап өтіледі, өйткені олар СДВГ бар басшылардың табысына айтарлықтай үлес қоса алады. Зейін тапшылығы басқару функцияларына әсерін түсіну және тиісті қолдау тетіктерін енгізу арқылы ұйымдар басшыларына өз міндеттерін сәтті орындауға және жұмыс орнында өздерінің ерекше күшті жақтарын көрсетуге көмектесе алады.
АЙТЫЛЫМНЫҢ АУЫЗША ЖӘНЕ ЖАЗБАША ОҚЫТУДАҒЫ РӨЛІ МЕН ОРНЫ
Айтылым ауызша және жазбаша қарым-қатынасқа әсер ете отырып, тілдік білім беруде маңызды, бірақ жиі баса назар аударылмайтын рөл атқарады. Бұл мақалада айтылымның анықтығын, түсінігін және сөйлеуде еркін сөйлеуді арттырудағы маңыздылығы зерттеледі, сонымен қатар емле, тыныс белгілері және жазбаша мәтіндердің жалпы құрылымына әсер етеді. Мақалада дәл айтылу тиімді қарым-қатынасты қамтамасыз ететіні, оқушының сенімділігін арттыратыны және жазбаша фонетикалық үлгілерді жақсырақ түсінуге көмектесетіні туралы айтылады. Ол сонымен қатар фонетикалық жаттығулар, тыңдау жаттығулары және ең аз жұптық әрекеттер сияқты оқушылардың айтылу дағдыларын жақсартуға көмектесетін практикалық оқыту стратегияларын қарастырады. Сайып келгенде, мақалада жан-жақты коммуникативті құзыреттілікке тәрбиелеу үшін айтылымды үйретуді грамматика және лексикамен біріктіретін тілді оқытуға теңдестірілген тәсіл талқыланады.
МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ МАЗАСЫЗДЫҒЫНЫҢ АЛДЫН АЛУДЫҢ МАҢЫЗДЫ ШАРТТАРЫ
Мектеп оқушылары – қоғамға енді бейімделіп, мінез – құлығы қалыптасып, психологиялық сезімдері әлі тұрақтана қоймаған жандар. Олардың бойында алаңдаушылық, мазасыздық тәрізді сезімдердің басым болуы да заңдылық. Себебі, олар кез – келген ақпаратты шынайы әрі жанына жақын қабылдайды. Жалпы, мазасыздық – бұл адамның психикалық жай – күйі, сезімдері мен эмоциясының тым жоғарылап немесе шамадан тыс бәсеңдеуі салдарынан стресстік жағдайға түсу болып табылады. Әрине, мазасыздықты әр адам жеке басынан әр – түрлі өткізеді. Дей тұрғанмен, кіші жастағы қоғам мүшелері кез – келген жағдаятқа мазасыздық танытып, күйгелектенуі мүмкін. Себебі, олар толық әлеуметтенбеген, бейімделу үрдісінде, психологиялық тұрақтылығы қалыптасып келе жатқан жандар. Көбіне оқушылардың бойындағы мазасыздық сабақ үлгеріме тікелей байланысты. Бұл пән мұғалімдерімен ортақ тіл табыса алмау, сабақты түсінбеу, тапсырма орындаудағы қателіктерден қорқу, коммуникативтік қарым – қатынасқа еркін түсіп кете алмауы салдарынан сыныптағы достыққа қатысты алаңдаушылығы. Әрине, бұл тізімге енетін көптеген мәселелер бар. Сондықтан, мектеп психологтарының жұмысы осы мазасыздықтың алдын – алып, оқушылардың бойына сенімділікті қалыптастыру. Өкінішке орай, оқушылардың бойындағы мазасыздық отбасындағы кейбір мәселелерден де туындауы мүмкін. Сол себепті, бұл мақалада мазасыздықтың туындауы себептерін жан – жақты талдап, оның алдын – алуға бағытталған іс – шараларға тоқталатын боламыз. Зерттеу барысында көптеген ғылыми тұжырымдамаларға назар аударылып, баспа беттерінде жарияланған анықтамалар қолданылды. Мәселені оңтайлы шешудің жолдары қарастырылып, сала мамандарына қажет ақпараттар ұсынылып, оны тәжірибеде қолданудың қажет тұстары енгізілді. Ғылыми мақала мектеп психологтарына, пән мұғалімдері мен ата – аналарға және де психологиялық – педагогикалық білімін толықтыруға ниетті жандар үшін пайдалы болады деп сенеміз. Әр бөлім тақырыбына сәйкес мақала мәтіні жазылып, мәселені шешу жолында жан – жақты талдаулар жүргізілді. Бұл зерттеулер білім сапасы мен тағылымды тәрбиеде өзінің оң әсерін тигізіп, оқушылардың тұлғалық қасиетінің дұрыс қалыптасуына жол ашпақ.
ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАРЫНДАҒЫ ЭВТАГОГИКАНЫҢ (ХЬЮТАГОГИКА) ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ МЕН ӘДІСТЕМЕЛІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Бұл мақалада қазіргі заманғы цифрлық қоғам жағдайында білім беру жүйесінің өзгерістерге бейімделу қажеттілігі қарастырылады. Цифрландыру, ақпараттық-коммуникациялық технологиялардың жедел дамуы және жасанды интеллекттің жаппай қолданысқа енуі білім беру жүйесіне өзгерістер мен жаңаша зерттеулерді талап етуде. Дәстүрлі педагогикалық тәсілдер заманауи оқушы мен студенттің қажеттіліктерін толық қанағаттандыра алмауы мүмкін, сондықтан да, білім алушының дербестігі мен жауапкершілігіне негізделген жаңа әдіснамалық бағыттар алдыңғы қатарға шығуда. Соның ішінде эвтагогика ұғымы ерекше мәнге ие. Эвтагогика (heutagogy) – білім алушының дербестігіне, өзіндік бағытталуына және жауапкершілігіне негізделген оқыту тұжырымдамасы. Бұл тұжырымдама білім алушының тек дайын ақпаратты меңгеруін емес, оны өз бетінше құрастыруын, рефлексия жасап тәжірибеде қолдануын басты қағида ретінде ұсынады. Ол дәстүрлі педагогика (балаларды оқыту) мен андрагогикадан (ересектерді оқыту) кейінгі жаңа деңгей ретінде қарастырылады. Зерттеу барысында эвтагогиканың теориялық негіздері мен әдіснамалық ерекшеліктеріне әдебиетке шолу жасалып, оның білім беру жүйесіндегі орны айқындалады. Google Scholar және халықаралық ғылыми дереккөздерге жасалған талдау эвтагогика тақырыбы шетелдік ғылыми ортада кеңінен талқыланып жатқанын, ал ТМД мен Қазақстанда әлі де жаңа бағыт ретінде қалыптасу кезеңінде екенін көрсетті. Дегенмен, отандық зерттеулер эвтагогиканың негізгі қағидаттарын – білім алушының дербестігі, өзіндік бағытталуы, мотивациясы мен рефлексиясын – айқындап, оны білім берудің инновациялық әдіснамалық негізі ретінде қарастыруға болатындығын алға тартады. Эвтагогика заманауи цифрлық қоғам талаптарымен үйлесімді, себебі ол білім алушылардың жеке оқу траекториясын құруына, цифрлық ресурстарды тиімді қолдануына, өзіндік бағалау арқылы жетістіктерін қадағалауға жағдай жасайды. Бұл тәсіл ХХІ ғасыр адамына қажет мета-дағдылар мен soft skills қалыптастыруға ықпал етіп, lifelong learning тұжырымдамасын жүзеге асырудың маңызды тетігіне айналуда. Сонымен қатар, эвтагогика тұлғаның шығармашылық әлеуетін ашуға, білімді үздіксіз жаңартуға және кәсіби бейімделу қабілетін арттыруға мүмкіндік береді. Жалпы қорытынды ретінде, эвтагогика қазіргі білім беру жүйесінің теориялық және практикалық деңгейінде инновациялық бағыт болып табылады. Оның артықшылықтары дәстүрлі педагогика мен андрагогикадан өзгеше, себебі басты назар білім алушының белсенділігіне, дербестігіне және өзін-өзі дамытуына аударылады. Зерттеу барысында эвтагогиканың теориялық негіздері, даму тарихы және оның педагогикалық ғылымдағы орны талданды. Әдебиетке жасалған шолу нәтижесінде эвтагогиканың халықаралық ғылыми ортада кеңінен қолданылып келе жатқанын ескеріп, педагогикалық ғылымда тереңірек қарастырудың қажеттілігін, оның цифрлық дәуірдегі білім беру үдерісін жетілдіруге қосатын үлесінің зор екенін дәлелдейді.
ЖАСӨСПІРІМДІК ОРТАДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК КИКІЛЖІҢДЕР МЕН ОНЫ ШЕШУ ЖОЛДАРЫН АНЫҚТАУ
Бұл мақалада жасөспірімдер ортасындағы әлеуметтік кикілжіңдердің пайда болу себептері, түрлері, салдары және оларды шешу жолдары жан-жақты қарастырылады. Жасөспірімдік кезең – тұлғаның қалыптасуының маңызды кезеңі, онда құрдастар арасындағы қарым-қатынас маңызды рөл атқарады, ал кикілжіңдердің жиі кездесуі психологиялық дамуға кері әсер етуі мүмкін. Кикілжіңдердің негізгі себептеріне ақпараттық факторлар (қате байланыс, түсінбеушілік), құндылықтық қайшылықтар (әртүрлі көзқарастар мен сенімдер), мінез-құлық факторлары (агрессия, эмоциялық тұрақсыздық) және жүйелік мәселелер (әлеуметтік ортадағы теңсіздік, мектептегі стресстік жағдайлар) жатады. Мақалада психоаналитикалық, когнитивті-дамулық және әлеуметтік-қатынастық модельдер негізінде кикілжіңдердің теориялық негіздері терең талданады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, жасөспірімдердің кикілжіңдерді шешу стратегияларына келіссөздер жүргізу, компромисс, ынтымақтастық, белсенді тыңдау және үшінші тараптың медиациясы жатады. Қазақстандық контексте мектептердегі және отбасыдағы қолдаудың маңызы ерекше атап өтіледі, сондай-ақ білім беру жүйесінің рөлі талданады. Мақалада кикілжіңдердің алдын алу және шешу үшін ұсыныстар берілген, олардың ішінде ата-аналардың қатысуы, мұғалімдердің кәсіби дайындығы, арнайы психологиялық бағдарламаларды енгізу және экстракуррикулярлық іс-шаралар бар. Бұл жұмыс жасөспірімдердің психологиялық денсаулығын сақтау, әлеуметтік бейімделуін арттыру және қоғамдық теңдікті қамтамасыз етуге бағытталған, сонымен қатар халықаралық тәжірибемен салыстыру арқылы Қазақстандағы білім беру жүйесінің дамуына үлес қосады.
МЕКТЕП ОҚУШЫЛАРЫМЕН ЕРТЕ КӘСІБИ БАҒДАР БЕРУ ІС-ӘРЕКЕТІН ЖЕТІЛДІРУ
Бұл зерттеу оқушылардың кәсіби бағдарлануын, олардың кәсіби өзін-өзі анықтау үдерісін және кәсіби білім беру саласындағы табыстылықты қалыптастыруды зерттеуге арналған. Мақалада еңбек нарығының өзгермелі жағдайында және кәсіптердің динамикасына байланысты мектептегі кәсіби бағдар беру жұмысының заманауи тәсілдері қарастырылған. Алдын ала кәсіби диагностикалау түлектің тұлғалық ерекшеліктерін, құндылық бағдарларын, қызығушылықтары мен қабілеттерін, мамандық таңдаудағы уәждемесін анықтауға мүмкіндік береді. Ерте кәсіби бағдар жұмысы жоғары сынып оқушыларының өмірлік жоспарларын құруда және кәсіби білім негіздерін меңгеруде өзін-өзі анықтау үдерісіне ықпал етеді. Мақалада оқушылардың жеке кәсіби траекториясын таңдауда психологиялық-педагогикалық қолдау көрсетуге бағытталған шаралар кешені ұсынылады. Оларға кәсіби бағдарлау тестілеуі, тест нәтижелері бойынша кеңес беру, жеке даму жоспарын әзірлеу, жұмсақ дағдыларды дамытуға арналған тренингтер, шеберлік сабақтары және өндіріс орындарына экскурсиялар кіреді. Сонымен қатар, жоба қатысушыларымен тереңдетілген сұхбаттар өткізіліп, олардың қызығушылықтары мен күшті жақтарын, кәсіби даму және өзін-өзі іске асыру жолдарын анықтау мақсат етілді.
БОЛАШАҚ ПЕДАГОГТАРДЫҢ КӘСІПКЕРЛІК МӘДЕНИЕТІН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ-ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫ
Сапалы білім беру ортасын құру үшін қазіргі заманғы жағдайларға - нарықтық қатынастардың жағдайларына тез бейімделе алатын, сондай-ақ сындарлы әрекет ете алатын болашақ мұғалімдерді даярлау қажет. Болашақ мұғалімдерді даярлаудағы құндылық бағдары тұлғаның бәсекеге қабілеттілігінің сипаттамасы болуы мүмкін: "бұл динамикалық өзгеретін қазіргі және белгісіз болашаққа дайын болуға мүмкіндік беретін өмірлік дағдылардың шоғырлануы. Бұл белгісіз болашақтың сын-қатерлерін өз пайдасына пайдалану мүмкіндігі". Қазіргі жағдайлар болашақ мұғалімді бәсекеге қабілетті маман ретінде даярлау қажеттілігін тудырады, ол өзінің кәсіби өсу стратегиясын жасай алады, кәсіпкерлік қабілеті мен кәсіби ұтқырлығы бар. Қазіргі мұғалім жеке тұлғаның, еңбек нарығының, қоғамның, мемлекеттің қажеттіліктеріне сәйкес келетін сапалы білім беру қызметтерін ұсынуы керек. Білім мен ғылым мемлекет экономикасының дамуында жетекші рөл атқарады, сонымен қатар қоғамның негізгі түрлендіруші күші болып табылады. Тәрбиенің рөлі – қоғамдағы әртүрлі тенденциялардың дамуына әсер ету, жас ұрпақты қазіргі заманның ғаламдық және жергілікті мәселелерін шешуге дайындау. Ел экономикасын қарқынды дамытуға қабілетті, бәсекеге қабілетті және білікті мамандардың саны білім сапасына тікелей байланысты. Осыған байланысты В.Б. Ежеленко: «Қоғамның білімді адамдарымен қатар білім сапасы да артуы керек»
ұйымдастырушылық-педагогикалық жағдайлар
АТЫРАУ ОБЛЫСЫ ҚҰРМАНҒАЗЫ ҚИҒАШ ӨЗЕНІ АУМАҒЫНДАҒЫ ЛОТОС ӨСІМДІГІНІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТУРИЗМІН ДАМЫТУ МҮМКІНДІКТЕРІ
Бұл мақалада табиғатқа жауапкершілікпен қараудың жаңа жолдарын іздеуді, соның ішінде табиғатты қорғау мен сақтау мақсатында экологиялық туризмді дамытуды мүмкіндіктері зерттелген. Осындай күрделі экологиялық жағдайда сирек және жойылып кету қаупі бар өсімдіктерді сақтау мен оларды ғылыми тұрғыда зерттеу ерекше маңызға ие. Атап айтқанда, Атырау облысы Құрманғазы ауданы аумағындағы Қиғаш өзенінде өсетін лотос гүлі (Nelumbo nucifera). Бұл өсімдік ерекше сұлулығымен, экологиялық және ғылыми құндылығымен ерекшеленеді. Лотос ежелден рухани тазалық пен үйлесімділіктің символы ретінде ғана емес, сонымен қатар су экожүйесінің тұрақтылығын сақтауға ықпал ететін маңызды биологиялық компонент ретінде белгілі. Оның фильтрациялық қасиеті, су сапасын жақсарту қабілеті және қоршаған ортаға бейімділігі оны табиғи экожүйелер үшін аса құнды етеді. Бүгінгі таңда климаттық өзгерістер, су ресурстарының сарқылуы, антропогендік қысым мен ластану салдарынан Қиғаш өзені бойындағы лотос қауымдастығына кері әсерлер байқалуда. Осыған байланысты бұл өсімдікті тек әсемдік немесе символдық нысан ретінде емес, экожүйелік тепе-теңдікті сақтаудағы рөлі мен экологиялық туризмді дамытудағы әлеуеті тұрғысынан зерттеу қажеттілігі артып отыр. Сонымен қатар, Қиғаш өзеніндегі лотос өсімдігінің экологиялық және туристік маңызын саралап, оның негізінде аймақта экологиялық туризмді дамыту мүмкіндіктерін айқындау және нақты ұсыныстар беру қарастырылған.
МАТЕМАТИКАЛЫҚ МОДЕЛЬДЕУДІ ҚОЛДАНУ АРҚЫЛЫ КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ ЖАҒАЛАУ БӨЛІГІНІҢ ЛАСТАНУ ДИНАМИКАСЫҢ БОЛЖАМЫ
Бұл зерттеудің мақсаты экологиялық жағдайды болжау үшін эмпирикалық мәліметтер негізінде математикалық модельді қолдана отырып, Каспий теңізінің жағалау аймағының ауыр металдармен ластану динамикасын зерттеу болып табылады. Топырақтың физика-химиялық талдаулары жүргізілді, жағалау аймағының эмпирикалық деректері негізінде математикалық модельдер салынды. Заттың әр түрі үшін уақытқа байланысты функциялар анықталды. Біздің жағдайда трендті салыстыру үшін эксперименттік деректер 2019, 2021 және 2023 жылдары алынды. R=1 дәлдік коэффициентімен екінші ретті көпмүшелік функцияларды модельдеу жүргізілді, олардың негізінде ауыр металдар концентрациясының таяудағы жылдарға таралу моделі болжанған топырақтағы ауыр металдар құрамының деректерінен. Зерттеу алаңдарындағы ауыр металдардың құрамы әртүрлі тенденцияларды көрсетті. Айта кету керек, хромның мөлшері азаяды, ал никель мен мыс және басқа металдардың мөлшері болашақта ұлғаю болжамын көрсетеді, бұл олардың үнемі мониторингі мен қадағалауын қажет етеді.тенденциялар қоршаған ортаға маңызды салдардың алдын алу үшін. Нәтижелер тұрақты ресурстарды басқару бойынша ұсыныстарды әзірлеу үшін пайдалы жағалау аймақтары мен су айдындарын пайдалану тенденцияларын анықтауға мүмкіндік береді.
ҚАРАҒАНДЫ ОБЛЫСЫНДАҒЫ СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ЛАСТАНУ ДИНАМИКАСЫ
Бұл мақалада Қазақстанда өзен суларының жағдайы экологиялық өзекті мәселелердің бірі. Елімізде ірі өзендердің сулары химиялық өндірістен, мұнай өңдейтін зауыттардан, машина жасау өндірістерінен және түсті металлургия секілді өнеркәсіп орындарынан шыққан ақаба сулармен ластануы зерттелген. Қарағанды облысында Нұра-Сарысу, Балқаш-Алакөл, Есіл, Ертіс және Тобыл-Торғай өзендерінің бассейндері бар. Облыста бес жүз тоқсан тоғыз су объектісі бар, оның ішінде, жүз жетісі өзен, сексен үші көл, төрт жүз тоғызы жасанды су қоймасы, гидротехникалық құрылыстары бар бөгеттер. Өзендер Теңіз, Қарасор, Балқаш және Ертіс өзендерінің тұзсыз көлдерінің бассейндеріне жатады. Облыстың шығыс және оңтүстік-шығысындағы төменгі рельефтің болуы қардың немесе қарлы жерді қоректендірудің жазық өзендерінің негізгі сипатын алдын ала анықтайды. Облыста 558 ауылдық елді мекендер бар. Өнеркәсіптік даму деңгейі тұрғысында республика бойынша бірінші орын алады. Онда қуатты екі өнеркәсіптік орын құрылған. Бірі Қарағанды-Теміртау көмір-металлургиялық кешені, ал екіншісі Балқаш түсті металлургия өнеркәсіптік кешені. Қазіргі кезде облыста 290 ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, 6238 фермерлік және шаруа қожалықтары, 1155 халықтың жеке қосалқы шаруашлықтары бар, олар ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен айналысады. Осының бәрі су экожүйесінің ластануына әкеледі. Сонымен қатар, өзен суларының әр жылда ластану денгейінің динамикасы көрсетілді.
ҰЛУТАС КАРЬЕРЛІК ӨНДІРУ КЕЗІНДЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Бұл мақалада Маңғыстау облысында, Қазақстанның негізгі өнеркәсіптік ауданында кесілген әктас өндіру бойынша карьерлердің қоршаған ортаға әсерін кешенді бағалау ұсынылған. Зерттеу карьерлер қызметінің экологиялық салдарын, атап айтқанда ауаның ластануына ықпал ететін шаң мен басқа ластаушы заттардың шығарындыларын қарастырады. Бұл шығарындылар қоршаған ортаға ғана емес, сонымен қатар мансап қызметкерлерінің де, жақын маңдағы халықтың да денсаулығы мен әл-ауқатына зиянды әсер ететіні дәлелденді. Зерттеуге тау-кен жұмыстарынан туындаған ауа сапасының нашарлауын егжей-тегжейлі талдау, тау жыныстарын кесу, тасымалдау және өңдеу сияқты негізгі ластану көздерін анықтау кіреді. Ол сондай-ақ тау-кен секторында жұмыс істейтін адамдар, сондай-ақ өнеркәсіптік нысандарға жақын жерде тұратындар кездесетін жиынтық және ұзақ мерзімді денсаулық тәуекелдерін қарастырады. Зерттеу тыныс алу және жүрек-қан тамырлары ауруларымен байланысты ауадағы бөлшектер мен ластаушы заттарды бақылаудың маңыздылығын көрсетеді. Қоршаған ортаға және денсаулыққа қауіп-қатерді анықтаумен қатар, мақалада экологиялық зиянды азайтуға бағытталған практикалық және ғылыми негізделген азайту стратегиялары ұсынылған. Оларға шаңды басу технологияларын енгізу, Жабдықты жаңарту және карьерлердің айналасында жасыл буферлік аймақтарды құру кіреді. Бұдан басқа, әктас өндіру саласы қызметкерлерінің еңбек қауіпсіздігін арттыру және жалпы еңбек жағдайларын жақсарту бойынша ұсыныстар беріледі. Бұл зерттеудің нәтижелері Қазақстанның тау-кен өндіру секторында реттеу саясаты мен шараларын болашақта әзірлеу үшін негіз бола алады.
КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МОНИТОРИНГІНІҢ ИНТЕГРАЦИЯЛАНҒАН АҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕСІ: КЕШЕНДІ ТӘСІЛ
Бұл мақалада Каспий Теңізінің солтүстік жағалауындағы экологиялық жағдайларды бағалауға және басқаруға арналған экологиялық Мониторингтің біртұтас Ақпараттық Жүйесі (ЭМАЖ) ұсынылған. Көптеген деректер көздерін—сенсорлық желілерді, қашықтықтан зондтауды, метеорологиялық деректерді және машиналық оқыту алгоритмдерін біріктіру арқылы EMI нақты уақыт режимінде су сапасының параметрлері, көмірсутектердің ластануы және тіршілік ету ортасының тұрақтылығы туралы түсінік береді. Масштабталатын модульдік архитектура мүдделі тараптарға ауытқуларды анықтауға, ластану тенденцияларын болжауға және ықтимал экологиялық қауіптерді анықтауға мүмкіндік беретін әртүрлі деректер жиынының бірыңғай, іске асырылатын ақпаратқа синтезделуін қамтамасыз етеді. Деректерді тексерудің қатаң процестері сенсорлардың жылжуынан немесе беріліс ақауларынан туындайтын сәйкессіздіктерді азайтады, осылайша сенімділікті арттырады. Жүйе сонымен қатар бұлтқа негізделген инфрақұрылыммен және жергілікті талаптарға бейімделген рөлдік пайдаланушы интерфейстерімен жабдықталған, бұл мемлекеттік органдарда, салалық операторларда және жергілікті қауымдастықтарда бірлескен шешім қабылдауға ықпал етеді. Бұл зерттеу EMI техникалық жоспарын анықтайды, пилоттық сынақтардың нәтижелерін құжаттайды және ресурстарды тұрақты пайдалану мен аймақтық экологиялық саясатты дамытудың салдарын көрсетеді.
қоршаған ортаны бақылаудың ақпараттық жүйесі (EMI)
судың сапасы мен көмірсутектердің ластануы
АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨСУІ МЕН ДАМУЫНА ПАРНИКТІК ӘСЕР ДИНАМИКАСЫНЫҢ ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУ ҮШІН БАҒДАРЛАМАЛЫҚ-АППАРАТТЫҚ КЕШЕННІҢ ПРОТОТИПІН ӘЗІРЛЕУ
Мақалада парниктік әсердің өсімдіктердің өсуі мен дамуына әсерін зерттеу үшін қолдануға болатын мамандандырылған ғылыми бағдарламалық-аппараттық кешеннің прототипін әзірлеу қарастырылады. Бұл кешен өсімдіктерді автоматтандырылған өсіруді қолдайды, мысалы: метеорологиялық; топырақ; климаттық. Жұмыста өсу параметрлерін автоматтандырылған жинақтау, одан әрі цифрлық фенотиптеу және мәдениет элементтерін зерттеу үшін суреттер үшін қолдануға болатын бағдарламалық қамтамасыз ету ұсынылған. Қалыптасқан деректер банктері ағымдағы/болжамды өсу жағдайында өсімдіктердің өсуі мен дамуын визуализациялау үшін конволюциялық нейрондық желілерді оқыту/қайта оқыту үшін пайдалана алады. Бұл нақты жағдайларда дақылдарды өсірудің агротехникалық жоспарларын қалыптастыру және Өсімдік шаруашылығы кешендері үшін жоғары өнімділік пен экономикалық пайданы қамтамасыз ету бойынша ғылыми негізделген шешімдерді қалыптастыру үшін қажет.
ШТАНГАЛЫҚ СОРҒЫ ЖҮЙЕЛЕРІНЕ АРНАЛҒАН МОДЕЛЬ БОЙЫНША БОЛЖАМДЫ БАСҚАРУ
Бұл жұмыс сұйықтықтың биіктігін және ұңғымалардағы кенжар қысымын автоматты басқару арқылы мұнай және газ қабаттарынан сұйықтықты алуды жеделдетуге мүмкіндік береді. Бірқатар әдеби зерттеулер мақсатты кенжар қысымын анықтау арқылы алынатын мұнай көлемінің айтарлықтай өсуін көрсетеді, бірақ бұл мәнді қалай басқару керектігі сирек қарастырылады. Бұл жұмыс сұйықтықтың қысымын немесе биіктігін ұстап тұру арқылы осы артықшылықтарды алуға мүмкіндік береді. Қозғалмалы горизонтты бағалау (MHE) ұңғыманың анықталмаған параметрлерін тек қарапайым беттік өлшемдерді қолдана отырып анықтайды. Болжалды модель (MPC) контроллері сұйықтықтың биіктігін сақтау үшін штангалық сорғының жылдамдығын реттейді. Сорғының шекаралық шарттары математикалық комплементарлы шектеулер (MPCC) бағдарламалары арқылы модельденеді, ал сызықтық емес бағдарламалау шешушісі нақты уақыт режимінде шешім табады. Штангалық бағананың, ұңғыманың және қабаттың аралас моделі ұңғымадағы динамикалық жағдайларды модельдейді және ауқымды шешгіштермен бір уақытта оңтайландыру үшін тұжырымдалады. MPC сұйықтық деңгейінің оңтайлы биіктігін сақтау арқылы сорғыны өшіруді дәстүрлі басқарумен салыстырғанда жинақталған мұнай өндірісін арттырады.
ПАРНИКТІК ЭФФЕКТ ДИНАМИКАСЫНЫҢ АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ ДАҚЫЛДАРЫНЫҢ ӨСУІ МЕН ДАМУЫНА ӘСЕРІН ЗЕРТТЕУГЕ АРНАЛҒАН БАҒДАРЛАМАЛЫҚ-АППАРАТТЫҚ КЕШЕННІҢ ПРОТОТИПІН ЖАСАУ
Мақалада парниктік әсердің ауылшаруашылық өсімдіктерінің өсуі мен дамуына әсерін зерттеу үшін қолдануға болатын мамандандырылған ғылыми аппараттық-бағдарламалық кешеннің прототипін жасау қарастырылады. Бұл кешен метеорологиялық, топырақ және климаттық жағдайлар сияқты өсудің қажетті параметрлерін көбейту мүмкіндігімен автоматтандырылған өсіруді қолдайды. Ұсынылған бағдарламалық қамтамасыз ету қоршаған орта параметрлерін автоматтандырылған жинақтауға, сондай-ақ цифрлық фенотиптеу және өсімдіктердің морфологиялық, физиологиялық және биохимиялық сипаттамаларын талдау үшін кескіндерді жинауға мүмкіндік береді. Құрылған мәліметтер базасы қазіргі және болжамды өсіру жағдайларында дақылдардың өсуі мен дамуын жоғары дәлдікпен визуализациялауды қамтамасыз ететін конволюциялық нейрондық желілерді оқытуға және қайта даярлауға арналған. Зерттеу нәтижелерін ғылыми негізделген агротехникалық жоспарларды қалыптастыруға, өсіру режимдерін оңтайландыруға, өнімділікті болжауға, климаттық өзгерістер мен антропогендік әсерлерді ескере отырып бейімделу сценарийлерін модельдеуге қолдануға болады. Кешеннің практикалық маңыздылығы ауылшаруашылық жүйелерінің тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету, климатқа байланысты тәуекелдерді азайту, экологиялық тұрақтылықты арттыру, ұзақ мерзімді азық-түлік қауіпсіздігін нығайту, экономикалық тиімділікті арттыру, заманауи өсімдік шаруашылығында инновациялық цифрлық шешімдерді енгізу болып табылады.
АВТОКӨЛІК ҚҰРАЛДАРЫ ЭЛЕМЕНТТЕРІНІҢ КҮРДЕЛІ ЖҮЙЕСІНІҢ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ СЕНІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ
Автомобиль жасаудағы техникалық прогрестің дамуына байланысты автокөлік құралдарының сенімділігін арттыру мәселелері өзекті бола түсуде. Көлік жұмыстарының қажетті көлемдерінің минималды шығындармен орындалуын қамтамасыз ету мақсатында автокөлік құралдарын пайдалану тиімділігін арттыру қажеттілігі автомобильдердің пайдалану сенімділігін арттыру мәселелерін үнемі пысықтауды талап етеді. Тапсырманың күрделілігі-бұл автомобиль – бұл ең күрделі жүйе, оның функцияларын орындауды қамтамасыз ететін көптеген белсенді элементтердің-құрастыру бірліктері мен бөлшектерінің жиынтығын қамтиды. Мақалада күрделі жүйесі бар объект болып табылатын автокөлік элементтерінің функционалдық сенімділігі мен сенімділігін талдау негізінде автомобильдің сенімділігін арттыру әдісін ескере отырып, автокөлік құралының күрделі жүйесінің сенімділігін талдау кезінде ықтималдылықты бөлу теориясының заңдарын қолдану негізінде автомобильдің сенімділігін арттыру жолдары қарастырылады резервтеу арқылы жүйеде қосымша элементтердің болуымен құрылымдық резервтеуді көздейтін күрделі жүйенің сенімділігі талданады. функционалды түрде қажет. Автокөлік элементтерінің күрделі жүйесінің күрделі жүйесінің сенімділігін арттырудың негізгі әдістеріне салыстырмалы талдау жасалды. Элементтік және жалпы резервтеу күрделі жүйелердің сенімділігін едәуір арттыруға мүмкіндік беретіні анықталды, бірақ олардың әр элементті қайталау кезінде дизайнды қиындататын бірқатар кемшіліктері бар, жүйеде оның жалпы сенімділігін төмендететін элементтер санын көбейтеді. Сондықтан сенімділікті арттыруға көбінесе брондау арқылы емес, бөлшектердің беріктігін арттыру және олардың тозуға төзімділігін жақсарту арқылы қол жеткізіледі. Автокөлік құралдарының күрделі жүйелерінің сенімділігін талдау кезінде мұндай шаралар ықтималдық теориясының заңдарын қолдануға негізделген.
күрделі автомобиль жүйесінің сенімділігі
КӨЛІК САЛАСЫНДА ЦИФРЛАНДЫРУДЫҢ НЕГІЗГІ БАҒЫТТАРЫ
Мақалада көлік саласын цифрландыру бағыттары зерттелген. Цифрлық экономиканың әлемдегі көлік саласының дамуына әсер ету сипаты мен тетіктері ашылды. Көлік саласындағы цифрландыру мәселелерін зерттеудің өзектілігі көлік саласында цифрлық технологияларды пайдалану көлік компанияларының бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететіндігімен анықталады және осы тұрғыда цифрлық технологиялардың осы саладағы өндірістік процестерге әсерін зерттеу үлкен практикалық қызығушылық тудырады. Ғылыми мақалада зерттеудің мақсаты цифрландырудың көлік саласына әсерінің маңызды көріністерін, мұндай әсердің тенденциялары мен сипатын анықтау болып табылады. Көлік саласын цифрландыру процесінің негізгі бағыттары айқындалды, бұл саланы экономикалық белсенділіктің басқа бағыттарынан ажырататын көліктегі роботтандырудың ерекшелігін бөліп көрсетеді. Көлік өндірісінің қазіргі жағдайында роботтандыру және көлікке автоматтандырылған жүйелерді енгізу процестері оның барлық дерлік бағыттарын — логистикадан бастап клиенттерге қызмет көрсетуге дейін қамтуы мүмкін деген қорытындыға келді. Шын мәнінде, қазіргі заманғы цифрлық технологиялар кез-келген көлік түріне автономды көлік құралдарын жасауға мүмкіндік беретін әлеуетке ие. Цифрлық трансформация ғылыми-техникалық прогрестің барлық бағыттары арасында көлік саласын дамытуда жетекші орын алады. Сонымен қатар, цифрлық технологияларды енгізу өткен Технологиялық революциялардың кезеңдеріне қарағанда әлдеқайда жылдам.
көлік инфрақұрылымына арналған цифрлық технологиялар
көлік саласындағы өндірістік процестерді роботтандыру
КЕСКІШ ҚҰРАЛДЫҢ ПАЙДАЛАНУ ҚАСИЕТТЕРІН СТАТИКАЛЫҚ ҚАТАЙТУ ӘДІСТЕРІМЕН АРТТЫРУ
Бұл жұмыста кескіш құралдардың бетін статикалық деформациялық упрочнение әдістерімен өңдеу ерекшеліктері қарастырылған, оған обкаттау және алмаспен тегістеу жатады. Аталған әдістердің негізінде деформациялаушы элементтің пластикалық әсері жатыр, ол беткі қабаттың тығыздалуына, қалдық қысу кернеулерінің түзілуіне және микроберіктіктің артуына алып келеді. Жүргізілген талдау статикалық әдістерді қолдану құралдардың пайдалану сипаттамаларын едәуір жақсартатынын көрсетті: беттегі кедір-бұдырлық 2–6 есеге төмендейді, қаттылығы 40–50%-ға артады және жүк көтергіштік қабілеті 10 есеге дейін өседі. Упрочнённый қабаттың тереңдігі таңдалған әдіске және өңдеу режиміне байланысты 0,2-ден 25 мм-ге дейін өзгеруі мүмкін. Графиктер әртүрлі операциялардан кейінгі кедір-бұдырлықтың төмендеуін, беткі қабаттағы қаттылықтың артуын, әртүрлі әдістердегі упрочнение тереңдігінің салыстырмалы көрсеткіштерін және алмаспен тегістеуден кейінгі жүк көтергіштіктің айтарлықтай өсуін анық көрсетеді. Маңызды нәтиже ретінде, шлифтеуден кейін пайда болатын созылу кернеулерінің теріс әсерін өтейтін және құралдың морт сынуға тұрақтылығын арттыратын қолайлы қалдық қысу кернеулерінің түзілуі көрсетілген. Алмаспен тегістеу, алмаздың жоғары қаттылығы мен үйкеліс коэффициентінің төмен болуына байланысты, беттің сапасы мен упрочнение тереңдігі бойынша ең жоғары көрсеткіштерге қол жеткізеді. Сондықтан бұл әдіс шыныққан болаттар мен қаптамалары бар құралдарды өңдеуде аса тиімді болып табылады. Жалпы алғанда, статикалық деформациялық упрочнение әдістері кескіш құралдардың беріктігін, тозуға төзімділігін және сенімділігін арттырудың болашағы зор бағыты болып табылады.
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ КӨМЕГІМЕН ТОКАРЛЫҚ ӨҢДЕУДЕ КЕСУ ЖЫЛДАМДЫҒЫН ОҢТАЙЛАНДЫРУ
Мұнай-газ жабдықтарын өндіруде жоғары дәлдіктегі токарлық өңдеу процесінде кесу жылдамдығын дұрыс таңдау процестің сапасы мен тиімділігін шешуші дәрежеде анықтайды. Кесу жылдамдығы беттің кедір-бұдырлығына ғана емес, сонымен қатар құралдың қызмет ету мерзіміне, кесу күштерінің тұрақтылығына және өндіріс шығындарының төмендеуіне де әсер етеді. Дәстүрлі эмпирикалық формулаларды қолдану күрделі сызықтық емес тәуелділіктерді сипаттауда шектеулерге ие. Бұл мақалада кесу жылдамдығын оңтайландыру үшін жасанды нейрондық желілерге негізделген тәсіл ұсынылады. Зерттеу барысында нақты өндірістік жағдайларға сәйкес келетін эксперименттік жоспар жасалды және беттің кедір-бұдырлығы (Ra) параметрлері, кесу күштері (Fc, Ff) және құралдың тозуы (VB) туралы мәліметтер жиналды. Алынған мәліметтер жасанды нейрондық желі моделімен өңделді, көп критериалды оңтайландыру жүргізілді және Парето компромисі негізінде тұрақты жұмыс терезелері анықталды. Нәтижелер жасанды нейрондық желілер классикалық регрессиялық модельдермен салыстырғанда дәлірек болжамдар беретінін және процестің сенімділігін арттыратынын көрсетті. Қолданыстағы әдебиеттерде анықталған кемшіліктер — тек бір критерийге назар аудару, модельдерді тасымалдаудың шектеулі мүмкіндіктері және сенімділік сынақтарының жетіспеушілігі — осы зерттеуде ішінара жойылды. Осылайша, ұсынылған тәсіл өндірістегі оңтайлы кесу жылдамдығын таңдау үшін теориялық және тәжірибелік жүзінде маңызды нәтижелерді ұсынады.
ПОЛИМЕРЛІ КОМПОЗИЦИЯЛЫҚ МАТЕРИАЛДАРДАҒЫ ТЕСІКТЕРДІ БҰРҒЫЛАУ КЕЗІНДЕ ҚҰРАЛДЫҢ ТИІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ
Мақалада полимерлі композициялық материалдардағы (ПКМ), атап айтқанда көміртекті және шыны талшықтардағы тесіктерді механикалық өңдеу ерекшеліктері қарастырылады. Бұрғылау кезінде пайда болған тән ақауларға, соның ішінде құралдың кірісі мен шығысындағы талшықтардың стратификациясы мен бұзылуына талдау жасалды. Карбидті және аспаптық материалдардан, соның ішінде гауһар жабыны мен поликристалды гауһардан жасалған бұрғылардың әртүрлі түрлерінің тиімділігін эксперименттік зерттеу нәтижелері келтірілген. Өңдеу сапасын жақсарту үшін дәлдікке және ақауларды азайтуға ерекше жоғары талаптар қойылса, гауһар бұрғыларды қолдану тиімді екендігі анықталды. Өңдеу өнімділігі мен сапасының кесу жиегінің конфигурациясына және кесу режимдеріне тәуелділігі анықталды. ПКМ өңдеу кезінде құрал параметрлерін және кесу режимдерін оңтайландыруға бағытталған зерттеулердің өзектілігі атап өтілді.
құралдың геометриялық және құрылымдық параметрлері
АҚҚАР КЕН ОРНЫНЫҢ ҰҢҒЫМАЛАРЫНДАҒЫ ПАЙДАЛАНУ АСҚЫНУЛАРЫНЫҢ АЛДЫН АЛУ ЖӨНІНДЕГІ ІС-ШАРАЛАРДЫ ТАЛДАУ ЖӘНЕ НЕГІЗДЕУ
Мақалада Қазақстан Республикасының Маңғыстау облысындағы Солтүстік Аққар кен орны мысалында жоғары парафинді ауыр мұнайды өндіру кезінде асфальт-шайыр-парафин шөгінділерінің (АШПШ) түзілу ерекшеліктері қарастырылған. Парафиндердің, шайырлардың және асфальтендердің жоғары мөлшері ұңғымаларды пайдаланудың термодинамикалық жағдайларымен үйлесімде өнімді қабатта, ұңғыманың кенжар аймағында және сорғы-компрессорлық құбырларда органикалық шөгінділердің қарқынды түзілуіне әкеледі, бұл мұнай өндіру процесін едәуір қиындатады. Асфальт-шайыр-парафин шөгінділеріне ұшыраған ұңғымаларға әсер етудің жылулық және қышқылдық әдістерінің тиімділігі талданды. Жылулық өңдеулер ұңғымалардың жұмысын тұрақтандыруға және тазалау аралығын ұлғайтуға мүмкіндік беретіні анықталды, алайда олардың әсері уақытша сипатқа ие. Парафин шөгінділерінің ингибиторларын және кешенді химиялық-жылулық технологияларды қолдану арқылы алдын алу шараларын енгізудің орындылығы негізделген.
Сорғы жабдығының кавитациясы бойынша қолданыстағы әдістер мен ұсыныстарға шолу және талдау
Мақалада магистральдық құбыр жүйелері жағдайында мұнай тектес көмірсутек қоспаларын айдау кезіндегі қалақ сорғыларындағы кавитациялық процестер зерттелген. Мұндай ортадағы кавитация тепе-тең емес және кавитация аймағындағы критикалық қысымның төмендеуіне әкелетін жылу әсерімен бірге жүретіні көрсетілген. Критикалық қысым сору желісіндегі температурамен анықталған қаныққан бу қысымынан төмен болуы мүмкін екендігі анықталды. Эксперименттік және аналитикалық зерттеулер негізінде термодинамикалық түзетуді ескере отырып, критикалық кавитациялық қысымды есептеу үшін өрнек алынды. Көмірсутек қоспаларында жұмыс істеген кезде сорғылардың рұқсат етілген кавитациялық қоры суда сынау кезінде алынған мәндерден 40-60 % төмен болуы мүмкін екендігі көрсетілген. Алынған нәтижелер олардың сенімділігі мен энергетикалық тиімділігін арттыру үшін магистральдық құбырлардың сорғы станцияларын жобалау және пайдалану кезінде пайдаланылуы мүмкін.
ПОЛИМЕРЛІ СУландыру ТЕХНОЛОГИЯСЫНДАҒЫ ПОЛИАКРИЛАМИДТЕРДІҢ ФИЗИКА-ХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ РЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІ
Мақалада жетілген Өзен кен орнында полимерлі суландыру технологиясын қолданудың ерекшеліктері қарастырылған. Полимерлі ерітінділердің тұтқырлығы мен тұрақтылығына әсер ететін факторлар, соның ішінде полиакриламидтің молекулалық салмағы, судың минералдануы, температура, кеуекті орта құрылымы, сондай-ақ полимердің механикалық, термоокислительное және биологиялық ыдырауы талданады. Коммерциялық жағдайларда полимердің еру уақыты инъекция желілерінің гидродинамикалық ерекшеліктерімен байланысты зертханалық жағдайдан едәуір қысқа екендігі көрсетілген. Ерітінділердің тұтқырлық сипаттамаларын есептеу әдістері мен полимерлі су басудың жоғары тиімділігін қамтамасыз ету үшін полимердің маркасы мен концентрациясын таңдау бойынша ұсыныстар берілген.
механикалық және термо тотығу деструкциясы
КАЛАМҚАС КЕН ОРНЫН ИГЕРУ ТИІМДІЛІГІН БАҒАЛАУ ҚҰРАЛЫ РЕТІНДЕ ҰҢҒЫМАЛАРДЫҢ ГИДРОДИНАМИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРІ
Мақалада Каламқас кен орнының Ю-1 Орталық және Ю-3 ПЗ+СПС учаскелеріндегі нагнетательный ұңғымалардың гидродинамикалық зерттеулері 2022–2024 жылдары полимерлі су басу технологиялары мен ПЗ+СПС енгізілгенге дейін және кейін жүргізілген нәтижелері ұсынылған. Зерттеулер қысымның төмендеу қисықтары әдісімен жүргізіліп, «Сапфир» бағдарламалық қамтамасыздандыруында радиалды, радиалды-композиттік және жарықтық модельдерді қолдану арқылы интерпретацияланған. Негізгі ағыс режимі радиалды болып анықталса, полимерлі технологиялар енгізілгеннен кейін кейбір ұңғымаларда сызықты және билинйинді режимдер тіркелген, бұл жарықтық дамуына байланысты. Эффективті өткізгіштік, гидропроводтылық және қабылдағыш коэффициенттің өскені, сондай-ақ ұңғыманың қабылдау аймағының жағдайының жақсарғаны полимерлі технологияларды Каламқас кен орнында қолданудың тиімділігін растайды.
Ұңғымалардың гидродинамикалық зерттеулері
СОЛТҮСТІК ТЯНЬ-ШАНЬНЫҢ ҚАЗІРГІ СЕЙСМИКАСЫ ОНЫҢ ТЕКТОНИКАЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНА БАЙЛАНЫCЫ
СолтүстікТянь-Шаньның ақаулы-блокты ққұрылымының егжей-тегжейлі сипаттамасы келтірілген. Ақаулар жүйесініңкросс-торлы сипатында айқын көрсетілген бұл аймақтың бөлшектенген құрылымы кейінгі тоқсандық уақыт бірнеше негізгі блоктарға: Қырғыз, Ыстықкөл, Іле, Шу-Кендік тас және Шарын блоктарына "шоғырландырылғаны" көрсетілген. Бұл блоктардың ақаулық шектеулеріне сәйкес аймақтың негізгі сейсмикасы шоғырланған және сәйкесінше, сейсмикалық қауіпті бағалау кезінде бұл блоктар учаскелік көздер ретінде таңдалуы керек. Ақаулар мен блоктар әрқашан өзара байланысты құрылымдық формалар ретінде қарастырылды. Ақаулар мен блоктар ұғымдарының үздіксіздігі және олардың литосфераның жоғарғы сынғыш бөлігінде кең таралуы көптеген геологиялық-құрылымдық және геофизикалық (соның ішінде сейсмологиялық) зерттеулер де литосфераның құрылымын ақаулы блок ретінде қарастыруға негіз болды (Хаин,1994). Бұл жағдайда сейсмикалық аймақтардағы сейсмикалық процесс литосфераның бұзылу-блоктық ортасының тектоно физикалық параметрлерімен, оның салыстырмалы қозғалғыштығының дәрежесімен және басқа параметрлермен анықталады (Шерман,2014). Сондықтан әртүрлі аумақтардың сейсмикалық қауіптілігін бағалау үшін осы параметрлерді анықтау өте өзекті.
ГИДРОГЕОЛОГИЯЛЫҚ АҚПАРАТТЫ ЖИНАУДЫҢ АВТОМАТТАНДЫРЫЛҒАН ЖҮЙЕСІ: ӘЗІРЛЕУ, ЕНГІЗУ ЖӘНЕ НӘТИЖЕЛЕР
Жұмыс гидрогеологиялық ақпаратты жинаудың автоматтандырылған жүйесін (АСГГИ) әзірлеуге, енгізуге және тиімділігін бағалауға арналған. Жер асты суларына антропогендік жүктеменің артуы және гидрогеологиялық режимнің өзгеруіне жедел ден қою қажеттілігі жағдайында деректерді қолмен жинау тиімсіз және уақытты қажет етеді. Зерттеудің мақсаты гидрогеологиялық деректерді үздіксіз, жоғары дәлдіктегі және автоматтандырылған жинауды, оларды бастапқы өңдеуді және одан әрі талдау үшін беруді қамтамасыз ететін заманауи жүйені құру болып табылады. Жұмыс аясында Қолданыстағы автоматты мониторинг технологиялары талданды, жинаудың негізгі параметрлері анықталды (деңгейлер, температура, электр өткізгіштік, РН, еріген оттегі, негізгі иондар мен газдардың концентрациясы), өлшеу датчиктері, деректерді жинау және беру түйіндері (GSM/GPRS, LoRaWAN), базасы бар сервер басқару және визуализацияға арналған деректер мен бағдарламалық интерфейс. Байқау ұңғымалары желісінде ("Ташкент", "Нукус", "Карши" ұңғымалары) АСГГИ тәжірибелік үлгісі сынақтан өткізілді, онда дәстүрлі әдістермен салыстырғанда айтарлықтай артықшылықтар тіркелді: деректерді алудың жеделдігін арттыру, өлшеу қателігін төмендету, аномалияларға қашықтан бақылау және жедел ден қою мүмкіндігі. Бұл жұмыста гидрогеодинамикалық (ГГД) өрісті егжей-тегжейлі зерттеу үшін "Гидромониторинг" құралын қолдануға арналған зерттеу нәтижелері келтірілген. "Гидромониторинг" құралының және гидрогеологиялық зерттеулердің дәстүрлі әдістерінің көмегімен алынған деректерге салыстырмалы талдау жүргізілді. Қауіпті геологиялық процестерді мониторингтеуді, жер асты суларының қорларын бағалауды және жер сілкіністерін болжауды қоса алғанда, өрістің МГД зерттеуімен байланысты түрлі міндеттерді шешу үшін "Гидромониторинг" құралын пайдалану перспективасы бағаланды. АСГГИ енгізу нәтижелері оның жер асты суларының жай-күйін мониторингілеу, теріс процестерді уақтылы анықтау (сарқылу, ластану, су басу) және су ресурстарын ұтымды пайдалану және қорғау саласында басқарушылық шешімдер қабылдау үшін сенімді ақпараттық базаны қамтамасыз ету үшін жоғары тиімділігін көрсетеді.
РЕЗЕҢКЕ БИТУМДЫ БАЙЛАНЫСТЫРҒЫШТАРДЫҢ РЕОЛОГИЯЛЫҚ ҚАСИЕТТЕРІН ЗЕРТТЕУ
Бұл ғылыми зерттеу жұмысы резеңке-битумды байланыстырғыштардың (РББ) құрылымы мен реологиялық қасиеттерін жақсарту мақсатында битумды резеңке ұнтағымен, девулканизацияланған резеңке үгіндісімен модификациялауға бағытталған. Әдеби шолу барысында битумның физика-химиялық қасиеттері, мицеллалық және макромолекулалық құрылым теориялары, резеңке бөлшектерінің битуммен әрекеттесу механизмі және реологиялық өзгерістердің ғылыми негізі жан-жақты қарастырылды. Тәжірибелік бөлімде 70/100 маркалы битум қолданылып, резеңке үлестерінің әртүрлі мөлшерде қосылуы материалдың жұмсару температурасына, созылғыштығына, пенетрациясына, тұтқырлығына және төмен температуралық морттыққа әсері анықталды. Нәтижелер девулканизацияланған резеңке үгіндісінің битум құрылымына тиімді енгенін, серпімді тор түзетінін және дайын байланыстырғыштың жоғары және төмен температураларда тұрақтылығын арттыратынын көрсетті. Реологиялық сынақтар (Фраас, сақина-шар, пенетрация, дуктилометрия) модификацияланған битумдардың шөгуге қарсы тұру қабілетінің жоғарылағанын, фазалық бұрыштың азайғанын және комплекс модулінің артқанын көрсетті. Зерттеу нәтижелері резеңкемен модификацияланған битумның жол жамылғыларының ұзақ мерзімді беріктігін арттыруға тиімді екенін дәлелдеді.
КЕУЕКТІ ОРТАДАН МҰНАЙДЫ ЫҒЫСТЫРУ КЕЗІНДЕ КОМПОЗИЦИЯЛЫҚ БЕТТІК-АКТИВТІ ПОЛИЭЛЕКТРОЛИТТЕРДІҢ ТИІМДІЛІГІН ЗЕРТТЕУ
Қазіргі уақытта мұнай кен орындарын игерудің кеш кезеңдерінде мұнайдың айтарлықтай бөлігі кеуекті ортада қалдық күйінде қалып, дәстүрлі су айдау әдістерімен толықтай өндірілмей қалады. Бұл құбылыс қабаттардың геологиялық және фильтрациялық біртексіздігімен, мұнай мен судың жоғары капиллярлық байланысымен, сондай-ақ ығыстыру агентінің төмен тиімділігімен байланысты. Осыған байланысты мұнай бергіштікті арттырудың химиялық әдістерін, әсіресе беткі-белсенді қасиеттері бар полимерлік жүйелерді қолдану өзекті ғылыми және практикалық маңызға ие. Осы мақалада Құмкөл мұнай кен орны жағдайында композициялық беткі-белсенді полиэлектролиттерді қолдану арқылы мұнайды кеуекті ортадан ығыстырудың тиімділігі жан-жақты зерттелді. Құмкөл кен орны терригенді коллекторлармен, салыстырмалы түрде төмен өткізгіштікпен, мұнайдың орташа тұтқырлығымен және өндірілетін өнімнің жоғары сулануымен сипатталады. Аталған факторлар мұнайды тиімді игеруді қиындатып, қалдық мұнай қорларының жиналуына алып келеді. Зерттеу аясында полиакриламид негізінде жоғары молекулалық композициялық полиэлектролиттер синтезделді. Модификациялаушы агенттер ретінде госсипол шайырының май қышқылдары, глицерин және формалин қолданылды. Полимерлік тізбектердің кеңістіктік құрылымы калий персульфаты мен натрий бисульфитінен тұратын инициирлеуші жүйенің қатысуымен қалыптастырылды. Мұндай құрам полимер молекулаларына бір мезгілде гидрофильді және гидрофобты фрагменттер енгізіп, олардың беткі-белсенді және реологиялық қасиеттерін күшейтуге мүмкіндік берді. Синтезделген композициялық полиэлектролиттердің физика-химиялық қасиеттері кешенді әдістермен анықталды. Ерітінділердің тұтқырлығы, электр өткізгіштігі, беткі және фазааралық керілу көрсеткіштері зерттелді. Полимерлердің құрылымы инфрақызыл спектроскопия және сканерлеуші электрондық микроскопия әдістерімен талданды. Алынған нәтижелер композициялық полиэлектролиттердің жоғары иондалу дәрежесіне, кеңейген макромолекулалық тор түзу қабілетіне және тұрақты аморфты құрылымға ие екенін көрсетті. Мұнайды ығыстыру тиімділігі терригенді коллекторлардың керн үлгілерінде жүргізілген лабораториялық сүзу тәжірибелері арқылы бағаланды. Эксперименттер барысында су айдау және композициялық полиэлектролит ерітінділерін айдау процестері модельденді. Алынған деректер композициялық беткі-белсенді полиэлектролиттерді қолдану кезінде мұнайды ығыстыру коэффициентінің дәстүрлі су айдаумен салыстырғанда 7 %-ға дейін артатынын көрсетті. Бұл әсер фазааралық керілудің төмендеуімен, ығыстыру агентінің тұтқырлығының артуымен және қабаттың қамту коэффициентінің жақсаруымен түсіндіріледі. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде композициялық беткі-белсенді полиэлектролиттерді Құмкөл кен орны жағдайында мұнай бергіштікті арттырудың тиімді химиялық агенттері ретінде қолданудың ғылыми және практикалық негіздемесі ұсынылды. Алынған нәтижелер мұнай өндіру саласында қалдық мұнай қорларын игеру технологияларын жетілдіруге бағытталған.
СОҢҒЫ 50 ЖЫЛДАҒЫ МАҢҒЫСТАУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ АУА ТЕМПЕРАТУРАСЫ МЕН АТМОСФЕРАЛЫҚ ЖАУЫН-ШАШЫН ӨЗГЕРІСТЕРІНІҢ ҮРДІСТЕРІ
Бұл мақалада Маңғыстау обылысының ауа температурасы мен атмосфералық жауын-шашынның соңғы 50 жылдағы (1974–2024 жж.) өзгерістері зерттеледі. «Климат және ауа райы» деректер базасынан алынған ұзақ мерзімді метеорологиялық мәліметтер негізінде орташа жылдық және орташа маусымдық температуралар, сондай-ақ жауын-шашынның жылдық таралуы талданды. Зерттеу нәтижелері тұрақты жылыну үрдісін көрсеттіп, орташа жылдық ауа температурасы 1,0 °C-тан астамға артқан, ал ең айқын және тұрақты өсім көктем және жаз мезгілдерінде байқалады. Қысқы және күзгі температуралар да оң үрдіс көрсетіп, экстремалды суық кезеңдердің санының азаюымен қатар жүреді. Жылы маусымның ертерек басталуы мен жазғы температуралардың жоғарылауы фенологиялық үдерістерге әсер етіп, булануды жеделдетеді және экожүйелер мен халыққа түсетін жылулық жүктемені арттырады. Жауын-шашынға жүргізілген талдау аридті аумақтарға тән жылдар арасындағы және онжылдық ішіндегі жоғары өзгергіштікті анықтады. Атап айтқанда, жауын-шашын мөлшері 70 мм-ден төмен болатын өте құрғақ жылдардан бастап, 270 мм-ден асатын аномальды ылғалды жылдарға дейін ауытқуы анықталды. Су балансының қалыптасуына негізгі үлесті суық кезең қосады, ал жазғы жауын-шашын мөлшері шектеулі әрі салыстырмалы түрде тұрақты болып қалады. Жылыну мен жауын-шашынның біркелкі бөлінбеуінің үйлесуі өңірдің аридтілігін күшейтіп, табиғи және ауылшаруашылық жүйелердің климаттық стресс пен экстремалды құбылыстарға осалдылығын арттырады. Алынған нәтижелер Маңғыстау өңірінде климаттың өзгеруіне бейімделу стратегияларын әзірлеу және су мен табиғи ресурстарды басқару барысында температуралық және жауын-шашындық динамиканы кешенді түрде ескерудің маңыздылығын көрсетеді.
атмосфералық жауын-шашынның өзгергіштігі