Ғылыми редактор Ахметов Берик Бахытжанович Жауапты хатшы Койшина Акмарал Итемгеновна ISSN: 1684-9299 Баспа "Есенов Университет" баспасы yu.edu.kz
ТАНЫМАЛ ФЕМИНИЗМНІҢ ШЕГІНЕН ТЫС: НӘСІЛ, ДІН, ДІНИ ЭПИСТЕМОЛОГИЯ ЖӘНЕ ИНТЕРСЕКЦИОНАЛДЫЛЫҚ АРҚЫЛЫ bell hooks-ты қайта оқу
Бұл мақала bell hooks, интерсекционалдылық және діни эпистемология тұрғысынан танымал феминизмнің шектеулерін сыни түрде талдайды. Ол қазіргі поп-феминизм әртүрлі әйелдердің көрінуін арттырғанымен, көбіне ақ нәсілді, орта тап және зайырлы әйелдердің тәжірибесін әмбебаптандыратынын дәлелдейді. Діни сенімі бар әйелдердің эпистемикалық жағдайына ерекше назар аударылады: олар діни дәстүр ішіндегі патриархалдық шектеулер мен феминистік легитимділіктен шеттетілу сияқты қос маргинализацияға ұшырайды, әсіресе олардың тәжірибесі зайырлы тілде берілмеген жағдайда. Қара феминистік теория, ислам феминизмі, феминистік теология және герменевтикалық билік туралы пікірталастарға сүйене отырып, дін әлеуметтік идентичность әрі білім өндірудің көзі ретінде қарастырылады. Әдіснамалық тұрғыдан зерттеу критикалық әдеби шолу мен құжаттық талдауға негізделген. Нәтижелер феминистік инклюзивтілік тек өкілдікпен шектелмей, эпистемикалық билікті, дәйексөздік тәжірибені және интерпретациялық легитимділікті өзгертуді талап ететінін көрсетеді. Сенімге сезімтал интерсекциялық рамка ұсынылады.
Бұл мақалада Ирандағы қазақ диаспорасының қалыптасу себептері мен тарихи дамуы, сондай-ақ олардың иноэтникалық және инотілдік орта жағдайында этномәдени бейімделу ерекшеліктері қарастырылады. Зерттеуде ХХ ғасырдың әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістері нәтижесінде Қазақстан аумағынан, әсіресе Маңғыстау өңірінен Иранға қоныс аударған қазақтардың ұлттық болмысын сақтау үдерістеріне ерекше назар аударылады. Жұмыста қазақтардың негізгі көші-қоны 1920–1930 жылдардағы күштеп ұжымдастыру, отырықшыландыру саясаты және экономикалық қысым салдарынан болғаны көрсетіледі. Осы тарихи жағдайлар Маңғыстау қазақтарының Түрікменстан арқылы Иранның солтүстік аймақтарына қоныс аударуына алып келді. Жаңа ортада диаспора өкілдері тілдік, мәдени және әлеуметтік тұрғыдан күрделі бейімделу кезеңін бастан өткерді. Соған қарамастан, олар этникалық ерекшелігін сақтаудың түрлі тетіктерін қалыптастырып, қабылдаушы қоғаммен қатар өмір сүруге бейімделді. Мақалада Иран қазақтарының шаруашылық қызметі, оның ішінде мал шаруашылығы, егіншілік және әсіресе кілем тоқу, тұрмыстық бұйымдар жасау сияқты дәстүрлі қолөнер түрлерінің дамуы талданады. Материалдық мәдениет этникалық бірегейлікті сақтаудың негізгі факторларының бірі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, тілдік ортадағы өзгерістер, қазақ тілінің сақталуы және оған парсы, түрікмен тілдерінің ықпалы да зерттеледі. Әлеуметтік-мәдени бейімделу барысында күнделікті тұрмыс, отбасылық салт-дәстүр, діни ұстанымдар және ұлттық киім ерекшеліктерінің өзгерісі сипатталады. Дегенмен, ұзақ уақыт бойы өзге этникалық ортада өмір сүрсе де, Иран қазақтары негізгі ұлттық құндылықтарды сақтап, оларды келесі ұрпаққа жеткізе алғаны атап өтіледі. Қорытындылай келе, Ирандағы қазақ диаспорасының этномәдени тәжірибесі диаспоралық бірегейлік, мәдени трансформация және этносаралық байланыстарды зерттеу үшін маңызды ғылыми мәнге ие екені көрсетіледі.
«ТУҒАН ЖЕР»: ЖЕТІСУ ӨҢІРІНДЕГІ ЖЕРГІЛІКТІ РЕПАТРИАЦИЯНЫҢ КЕҢІСТІКТІК ЛОГИКАСЫ
Мақала Қазақстандағы қандастарды қоныстандырудың негізгі өңірлерінің бірі саналатын Жетісу облысындағы этникалық қазақтардың жергілікті репатриациясының кеңістіктік логикасын талдауға арналған. Репатриация мәселесіне қатысты зерттеулер саны айтарлықтай болғанымен, нақты қоныстану орнын таңдау және аумақтық орналасуға ықпал ететін факторлар жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Зерттеудің негізгі назарында «өз жеріне» оралу идеясының күнделікті орнығу және интеграция тәжірибелерінде қалай жүзеге асатыны мәселесі қарастырылады. Жартылай құрылымданған сұхбаттар, социологиялық деректер және нормативтік құжаттарды талдау негізінде Жетісу өңірінің тартымдылығы өзара байланысты төрт фактордың жиынтығымен айқындалатыны көрсетілді: тарихи-этномәдени, экономикалық, саяси-институционалдық және әлеуметтік. Өңір тарихи отанның символдық мәні бар кеңістігі ретінде қабылданады, табиғи-шаруашылық жағдайлары қандастарға таныс, мемлекеттік бағдарламалармен қолдау табады және туыстық байланыстар желісі жақсы дамыған. Зерттеу нәтижесінде Жетісу өңірі тарихи жадының, экономикалық үйлесімділіктің және әлеуметтік капиталдың ұштасуы арқасында, қандастардың күткен үміттері мен күнделікті бейімделу шындығы арасындағы қайшылықтардың сақталуына қарамастан, репатриацияның басым бағыттарының біріне айналғаны тұжырымдалды.
Каспий теңізі туралы алғашқы тарихи-географиялық түпдеректер және теңіз картасының пайда болу тарихы(І Петр ұйымдастырған экспедициялар негізінде) Байшов Б.Б.
Мақалада Каспий теңізінің тарихи атаулары туралы тарихи-географиялық деректердегі мәліметтерге қысқаша тарихнамалық шолу жасалынып, тарихтың әр кезеңіндегі теңіз атауының өзгеріске ұшырауының себептері талданды. Теңіз атауына байланысты ежелгі, орта ғасырлардағы және жаңа замандағы кейбір тарихи-географиялық деректер мен зерттеулер, картографиялық материалдар мен мәліметтер сараланды. Мәселен, Каспий теңізі мәселелері жөніндегі пікірталастар мен тарихи ізденістер ежелгі дүниедегі грек логографтары тұсынан бастап үздіксіз жүргізілгенімен теңіз және теңіз айналасы тарихы оны зерттеген ежелгі және орта ғасырлық ғалымдардың еңбектерінде толық қамтылмады. Жағалауында көптеген ұлт өкілдері мекендейтін теңіз ежелгі дүниеде отырықшылық пен көшпенділік мәдениеттің қиылысқан тұсы болса, кейінгі орта ғасырда «Ұлы жібек жолы» атауын алған дүниежүзілік сауда транзиті бойынан орын тепті. Ал жаңа заманда Каспий бойына иелік ету үшін бесекелестік одан әрі күшейіп, теңіз іс жүзінде Ресей империясының, кейіннен Кеңестер Одағының «жеке» үстемдік ететін географиялық нысанына айналды. Алайда ХХ ғасырдың аяғындағы КСРО державасының ыдырауынан кейін географиялық орналасуы жағынан ыңғайлы әрі қойнауы байлыққа толған теңіз маңызды мәселелердің бірі ретінде тағы да тарих сахнасына шықты. Сол себептен де мақала жазу барысында теңізді ғылыми бағыттағы зерттеудің бастамасын салған І Петр экспедицияларының маңызы мен тарихын зерттеуге баса мән берілді.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ҰЙЫМДАРДА ЗИЯТКЕРЛІК КАПИТАЛДЫ ҚҰРУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ ҚАЖЕТТІЛІГІНІҢ НЕГІЗДЕМЕСІ
Бұл зерттеу барысында экономиканың дамуының қазіргі кезеңінде өндіріс факторларына негізделген индустриялық экономикадан білімге негізделген экономикаға көшумен айқындаладындығын есепке ала отырып, елдегі ұйымдарда зияткерлік капиталды ұйымдастырудың және оны дамытудың қажеттілігі қарастырылады. Осындай жағдайда зияткерлік капитал маңыздылығы жағынан табиғи ресурстардан, технологиядан және тіпті қаржылық капиталдан асып түсетін кез келген ұйымдар үшін негізгі актив және байлықтың негізгі көзі болып танылады. Зияткерлік капиталды тиімді пайдалану бәсекеге қабілеттілікті қамтамасыз ете отырып және бірегей артықшылықтар арқылы қосымша пайда алуға мүмкіндік береді. Ал оны басқара білу жоғары бәсекелестік жағдайында ұйымның тұрақты дамуын қамтамасыз ететін мақсатты үдеріске айналуда. Бұл мақала зияткерлік капиталдың мәнін, оның құрылымын және оны қазіргі заманғы ұйымдарда қалыптастыру мен дамытудың императивті қажеттілігін қарастырады. Зияткерлік капиталдың негізгі құрамдас бөліктерінің - адам капиталы, құрылымдық капитал және тұтынушы капиталының ұйымның жұмысына әсер ететін негізгі тетіктерін қарастырады. Осы құрамдастардың әрқайсысын бағалау тәсілдері және олардың экономикалық көрсеткіштеріне әсері сипатталған. Зияткерлік капиталдың құрамдас бөліктерін талдау негізінде олардың негізгі сипаттамалары мен қасиеттері айқындалып, ұйымдық көрсеткіштерге әсер ету негіздері және қалыптастыруың, дамытудың қажеттілігі анықталады. Зияткерлік капиталдың және оның құрамдас бөліктерінің Қазақстандағы ұйымдардың қызметінің тиімділігіне әсерін бағалаған халықаралық сандық және сапалық зерттеулердің нәтижелері талданады және зияткерлік капиталдың құрамдас бөліктерін бағалаудың жаңа тәсілдерін енгізу және оның барлық құрамдас бөліктерінің жиынтығы ретінде зияткерлік капитал тудыратын бәсекелестіктің артықшылықтарын пайдалану арқылы болашақ зерттеулердегі зияткерлік капиталды жақсарту тәсілдері ұсынылады.
СУБСИДИАРЛЫҚ ПРИНЦИПІНІҢ ЖЕРГІЛІКТІ ӨЗІН-ӨЗІ БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ РӨЛІ: ЕУРОПАЛЫҚ ТӘЖІРИБЕ МЕН ҚАЗАҚСТАН ЗАҢНАМАСЫНЫҢ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУЫ
Мақалада субсидиарлық принципінің жергілікті өзін-өзі басқару жүйесіндегі теориялық мәні мен практикалық маңызы кешенді түрде қарастырылады. Зерттеудің нысаны - Еуропалық жергілікті өзін-өзі басқарудың 1985 жылғы Хартиясы мен Қазақстан Республикасының жергілікті басқару заңнамасы. Аталған принциптің нормативтік мазмұны Хартияның 4(3)-бабы негізінде ашылып, оның Польша, Оңтүстік Корея және Грузия заңнамасындағы іске асырылу тәжірибесі салыстырмалы-құқықтық тәсіл арқылы сараланады. Қазақстан Республикасы заңнамасының субсидиарлық принципімен үйлесімі «Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» 2001 жылғы Заң мен ауыл әкімдеріне жүктелген 177 функция мысалында бағаланады. Зерттеу нәтижесінде Қазақстандағы ауыл деңгейіндегі функциялардың шамамен 10–15 пайызы субсидиарлық принципіне қайшы келетіні анықталды: бейінді емес функциялар, ресурстық қамтамасыз ету тапшылығы және делегирлеудің шектеусіздігі негізгі проблемалар ретінде айқындалды. 2026 жылғы заңнамалық өзгерістер жағдайды жақсарту бағытында нақты қадам ретінде бағаланды. Зерттеу нәтижелері негізінде Еуропалық хартияны ратификациялау, функциялар тізілімін бекіту және делегирлеуге ресурстық шарт белгілеу бойынша заңнамалық реформаға нақты ұсыныстар берілді.
Ж.ӘСКЕРБЕКҚЫЗЫ ПОЭТИКАСЫНДАҒЫ ПРЕЦЕДЕНТТІ МӘТІНДЕРДІҢ ПРЕССУПОЗИЦИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ
Қазіргі қазақ поэзиясында сакралды мотивтерді жаңаша игеру үрдісі айқын байқалады. Осы тұрғыда Ж.Әскербекқызы шығармашылығы мифологиялық, діни және фольклорлық кодтарды терең поэтикалық деңгейде қолдануымен ерекшеленеді. Бұл мәселе әдебиеттану мен поэтика аясында ғана емес, лингвопоэтика саласында да өзекті болып табылады. Мақалада Ж.Әскербекқызы поэтикасындағы прецедентті мәтіндердің пресуппозициялық аспектісі қарастырылады. Зерттеудің мақсаты автор шығармаларындағы интермәтіндік бірліктердің семантикалық және прагматикалық қызметін анықтау. Ақын поэзиясындағы сакралды образдардың қолданысы, мифологиялық сюжеттердің трансформациясы және ұлттық мәдени кодтардың көрінісі талданады. Прецедентті мәтіндер көркем кеңістікте тарихи жадымен сабақтасқан мағыналық құрылым ретінде танылады. Олар мәтіннің жасырын мазмұнын ашуға мүмкіндік беретін пресуппозициялық негіз қалыптастырады. Зерттеу барысында автордың діни-фольклорлық мотивтерді жаңғырту тәсілдері сараланып, олардың символдық және эстетикалық мәні айқындалады. Ж.Әскербекқызы поэзиясындағы прецедентті мәтіндер оқырманның мәдени тәжірибесімен байланысып, шығарманың терең мағыналық қабатын қалыптастырады. Мақала ақын шығармаларындағы интермәтіндік байланыстардың ұлттық дүниетанымды танытудағы рөлін ғылыми тұрғыдан зерделейді және прецедентті бірліктердің поэтикалық мәтіндегі қызметін айқындауға бағытталған маңызды зерттеу ретінде бағаланады әрі қазақ поэзиясының көркемдік ерекшеліктерін тереңірек ашады.
ТҮРКІ ЭПОСЫ ЖӘНЕ ЕЖЕЛГІ ИРАН ӘДЕБИЕТІ: ОРТАҚ ТІЛ
Мақалада түркі эпосының көне иран әдебиетімен өзара байланысы мәселесі қарастырылып, осы екі ірі мәдени дәстүр арасындағы тоғысатын тұстар айқындалады. Сонымен қатар көне Иранның әдеби және мәдени кеңістігінің қалыптасуына түркі тайпаларының ықпалына ерекше назар аударылады. Автор көптеген көне парсы жазба ескерткіштерін ғасырлар бойы қалыптасқан күрделі мәдени ассимиляция мен өзара ықпалдастық үдерістерінің нәтижесі ретінде қарастыруға болатынын атап көрсетеді. Татарлар арасында кеңінен танымал «Қаһарман Қатил» атты кітаби қаһармандық эпос материалы негізінде түркілік және иран-парсылық эпикалық дәстүрлердің синтез ерекшеліктері анықталады. Сюжеттік желілерді, мотивтерді және кейіпкерлер бейнесін талдау арқылы автор эпостың татарлық нұсқасында көне иран дереккөздерімен, соның ішінде әйгілі «Қаһарманнаме» шығармасымен көптеген ұқсастықтар сақталғанын көрсетеді. Салыстырмалы талдау тақырыптық ортақтық, қаһармандар типологиясы, эпикалық оқиғалардың құрылымы және көркемдік тіл ерекшеліктері екі халықтың әдеби дәстүрлері арасында терең тарихи байланыс бар екенін дәлелдейтінін көрсетеді. Мақалада Таяу Шығыстың ирантілдес халықтарымен белсенді қарым-қатынаста болған түркі тайпаларының аймақтың мәдени келбетінің қалыптасуына елеулі үлес қосқаны атап өтіледі. Бұл ықпал тіл мен терминологиядан ғана емес, сонымен қатар әскери мәдениетті, тұрмыс-тіршілікті, дүниетанымды және діни түсініктерді сипаттау ерекшеліктерінен де байқалады. Автор «Қаһарман Қатил» шығармасы көне иран сюжетін жай ғана бейімдеу емес, сонымен бірге түркі мифологиясы, фольклоры және тарихи жады элементтерін бойына жинақтаған татар жазба дәстүрінің дербес ескерткіші екенін көрсетеді. Зерттеудің негізгі бағыттарының бірі – кейіпкерлер бейнесін, әсіресе патша Хушан тұлғасын «Авеста» және басқа да көне иран мәтіндеріндегі кейіпкерлермен салыстыра талдау болып табылады. Жүргізілген зерттеу нәтижелері татар дастанында көне иран мифологиялық және эпикалық түсініктерінен бастау алатын көптеген архаикалық мотивтердің сақталғанын дәлелдейді. Бұл шығарма мәдени синтез үдерістерін зерттеуде құнды дереккөз болып табылады. Осылайша, мақала түркі-иран әдеби байланыстарының маңызын ашады, түркі халықтарының Ежелгі Шығыс жазба мәдениетінің дамуына қосқан үлесін көрсетеді және эпос пен көне әдебиетті салыстырмалы зерттеу саласындағы келешектегі ғылыми ізденістердің әлеуетін айқындайды.
ТАРИХ ПӘНІН ОҚЫТУДА ЦИФРЛЫҚ ТЕХНОЛОГИЯЛАР АРҚЫЛЫ БІЛІМ АЛУШЫЛАРДЫҢ ТАРИХИ ОЙЛАУ ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ
Қазіргі білім беру жүйесінде цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы оқу мазмұны мен әдістерін жаңартуға айтарлықтай ықпал етуде. Әсіресе тарих пәнін оқытуда цифрлық ресурстарды тиімді пайдалану оқушылардың тарихи ойлау дағдыларын қалыптастырудың маңызды құралы болып табылады. Мақалада тарих пәнін оқытуда цифрлық технологияларды пайдаланудың оқушылардың тарихи ойлау дағдыларын дамытудағы рөлі қарастырылады. Зерттеу барысында тарихи ойлау тұжырымдамалары, цифрлық білім беру платформалары және интерактивті әдістердің тиімділігі талданды. Сонымен қатар эксперименттік жұмыстар жүргізіліп, олардың нәтижелері сараланып, шетелдік ғалымдардың тарихи ойлау мен цифрлық білім беру жөніндегі ғылыми еңбектеріне сүйене отырып, тарих сабағында цифрлық технологияларды қолданудың педагогикалық маңызы көрсетілді. Мақалада цифрлық технологияларды қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылып, олардың білм алушылардың аналитикалық, сыни және интерпретациялық қабілеттеріне әсері талданады. Зерттеудің мақсаты – цифрлық технологияларды қолданудың тиімділігін анықтау және олардың тарихи ойлау дағдыларын дамытудағы рөлін бағалау. Зерттеу барысында аралас әдіснама қолданылып, эксперименттік және бақылау топтарының нәтижелері салыстырылды. Зерттеу нәтижелері цифрлық технологияларды жүйелі түрде қолдану оқушылардың тарихи деректерді талдау, салыстыру және бағалау дағдыларын едәуір жақсартатынын көрсетті. Зерттеу қорытындысы цифрлық білім беру құралдарын тиімді енгізу тарихты оқытудың сапасын арттырып, оқушылардың жоғары деңгейлі ойлау қабілеттерін дамытуға ықпал ететінін дәлелдейді.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ПРОКУРАТУРАНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ МЕН ФУНКЦИЯЛАРЫ: ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ДАМУ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ
Мақалада Қазақстан Республикасы прокуратурасының ұйымдастырылуы мен қызметінің конституциялық-құқықтық негіздері, оның мемлекеттік-құқықтық жүйедегі орны, прокурорлық қадағалау институтының қалыптасуы мен дамуының ерекшеліктері, сондай-ақ прокуратура органдары қызметін жетілдірудің заманауи бағыттары зерттеледі. Шетел мемлекеттеріндегі прокуратура қызметінің тәжірибесіне талдау жасалып, қазақстандық прокуратураның кеңестік және посткеңестік кезеңдердегі қалыптасу және даму сатылары қарастырылады. Прокуратураның қадағалау функциясын жүзеге асыру, қылмыстық сот ісін жүргізудегі заңдылықты қамтамасыз ету, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мәселелеріне ерекше назар аударылады. Конституциялық реформалар, мемлекеттік басқаруды цифрландыру және құқық қорғау жүйесін жаңғырту жағдайындағы прокурорлық қызметтің даму үрдістері зерттеледі. Прокуратураның құқық қорғау органдарының қызметін үйлестірудегі, құқық бұзушылықтардың алдын алудағы және заң үстемдігін қамтамасыз етудегі өкілеттіктері қарастырылады. Прокуратура органдарының тәуелсіздігі мен тиімділігін арттыруға, прокурорлық бақылау тетіктерін нығайтуға және азаматтардың конституциялық құқықтарын қорғау кепілдіктерін кеңейтуге бағытталған заңнамалық өзгерістер талданады. Зерттеу нәтижелері негізінде Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесін жаңғырту, құқықтық мемлекет қағидаттарын нығайту және конституциялық заңдылықты қамтамасыз ету жағдайында прокуратура органдары қызметінің тиімділігін арттыруға бағытталған ұсыныстар тұжырымдалады.
ГЕОСАЯСИ ТӘУЕКЕЛДЕРДІҢ "БЕЛДЕУ ЖӘНЕ ЖОЛ" БАСТАМАСЫ МЕН ШАРАЛАРЫ АЯСЫНДАҒЫ ҚЫТАЙ-ӘЗІРБАЙЖАН ЭНЕРГЕТИКАЛЫҚ ЫНТЫМАҚТАСТЫҒЫНА ӘСЕРІ
Бұл мақала «Бір белдеу, бір жол» (BRI) бастамасы аясындағы Қытай мен Әзербайжан арасындағы дамып келе жатқан энергетикалық серіктестіктің қазіргі жағдайын, геосаяси сын-қатерлерін және болашақ ынтымақтастыққа арналған стратегиялық ұсынымдарын жан-жақты талдайды. Екіжақты энергетикалық ынтымақтастықтың негізі ресурстық өзара толықтыруға сүйенеді. Әзербайжан Каспий аймағында шамамен 2 миллиард тонна дәлелденген мұнай қорына және 2,55 триллион текше метр табиғи газға ие. Әлемдегі ең ірі энергия импорттаушысы Қытай үшін Әзербайжан жеткізу көздерін әртараптандыруға және дәстүрлі жеткізушілерге тәуелділікті азайтуға мүмкіндік беретін маңызды серіктес болып табылады. Бұл өзара тиімділік инвестициялық ағымдардан айқын көрінеді: 1995–2023 жылдар аралығында Қытайдың Әзербайжанға салған шамамен 1 миллиард АҚШ доллары көлеміндегі тікелей инвестициясының 81 пайызы мұнай-газ секторына бағытталған. CNPC пен SOCAR арасындағы Сальян құрлықтағы мұнай кен орнын бірлесіп игеру жобасы, көлемі 600 миллион АҚШ долларынан асатын инвестициямен, осы ынтымақтастықтың айқын мысалы болып табылады. Маңызды жаңа үрдіс ретінде жаңартылатын энергия саласындағы серіктестіктің жеделдеуі байқалады: 2025 жылғы жан-жақты стратегиялық серіктестіктен кейін қытайлық компаниялар Әзербайжанның «жасыл» энергетикалық стратегиясында мердігер рөлінен ірі инвестор рөліне өте бастады. Алайда мақала бұл ынтымақтастыққа қауіп төндіретін күрделі геосаяси тәуекелдерді де анықтайды. Ұзаққа созылған Таулы Қарабақ қақтығысы Баку–Тбилиси–Жейхан мұнай құбыры мен Баку–Тбилиси–Эрзурум газ құбыры сияқты маңызды энергетикалық инфрақұрылымдарға тікелей қауіп төндіреді, өйткені олар бұрынғы қақтығыс аймақтарына жақын орналасқан. Сонымен қатар, Оңтүстік Кавказ Ресей, АҚШ, Еуропалық одақ және Түркия арасындағы геосаяси бәсекелестік алаңына айналған, бұл қытайлық инвестициялар үшін жағдайды күрделендіреді. Ең маңызды факторлардың бірі — Еуропалық одақтың Оңтүстік газ дәлізі стратегиясы, ол Әзербайжан газын еуропалық нарыққа бағыттайтын ұзақ мерзімді жеткізу келісімдері мен терең саяси байланыстарды қалыптастырды, бұл өз кезегінде Қытай үшін қолжетімділікті шектеуі мүмкін. Осы сын-қатерлерді шешу мақсатында мақала жүйелі жауап беру тетігін ұсынады. Негізгі ұсыныстарға мұнай саудасынан тыс ынтымақтастықты кеңейтіп, газ кен орындарын игеру мен Транскаспий газ құбырына үлестік қатысуды қамтамасыз ету; валюталық және санкциялық тәуекелдерді азайту үшін юаньмен есеп айырысуды дамыту; Азия инфрақұрылымдық инвестициялар банкі мен Жібек жолы қоры сияқты көпжақты қаржы институттарының мүмкіндіктерін пайдалану; Баку–Тбилиси–Карс теміржолын қоса алғанда, көлік инфрақұрылымын жаңғырту; сондай-ақ бірлескен жаңартылатын энергия жобалары мен ұсынылған «жасыл энергетикалық дәліз» арқылы «жасыл» энергетикалық ынтымақтастықты дамыту кіреді. Мақала қорытындысында Қытай мен Әзербайжан арасындағы энергетикалық ынтымақтастықтың шешуші кезеңге жеткені атап өтіледі. Стратегиялық көзқарасты тәуекелдерді прагматикалық басқарумен ұштастыру, әсіресе «жасыл» трансформация мен геосаяси қысымдарға қарсы құрылымдалған тетіктерді дамыту арқылы, екі мемлекетке де ұлттық мүдделерге сай келетін, өзара тиімді әрі тұрақты серіктестік қалыптастыруға мүмкіндік береді және аймақтық энергетикалық қауіпсіздікті нығайтуға ықпал етеді.
ҒАЛДАН-БОШОҚТЫ КЕЗЕҢІНДЕГІ ЖОҢҒАР ХАНДЫҒЫ ЖӘНЕ ГЕОСАЯСИ ҚАЙШЫЛЫҚТАР
Мақалада ХVІІ ғасырдың соңғы отыз жылындағы Жоңғар хандығының саяси дамуы Ғалдан-Бошоқтының қызметі негізінде қарастырылды. Зерттеу барысында оның мемлекетті орталықтандыруға бағытталған ішкі саясаты, сыртқы саяси ұстанымдары және Ресей мемлекеті, Цин империясымен жүргізген дипломатиялық байланыстары талданады. Сонымен қатар, Ғалданның билікке келуі, Жоңғар хандығындағы орталық билікті нығайту шаралары, Шығыс Түркістан мен Халха аумағына ұйымдастырған әскери жорықтары, сондай-ақ Цин империясымен болған ірі әскери қақтығыстардың алғышарттары мен тарихи барысы жан-жақты сараланады. Зерттеу нәтижелері Ғалданның геосаяси әрекеттерінің бірнеше бағытта қатар жүргізілгенін көрсетеді. Бір жағынан, ол Ресеймен ясак салығы мәселесіне байланысты тиімді келісім орнатуға ұмтылса, екінші жағынан Цин империясымен саяси бәсекелестік пен әскери қарсылық жолына түсті. 1688 жылғы Халха жорығы Жоңғар хандығы мен Цин империясы арасындағы ауқымды соғыстың басталуына алып келді. 1690 жылғы Улан-Бутун және 1696 жылғы Дзун-Мод шайқастары бірінші ойрат-маньчжур соғысының тағдырын шешкен маңызды әскери оқиғалар ретінде қарастырылады. Ғалданның әскери-саяси жеңілісіне Цеван-Рабданның ішкі қарсылығы, Халха билеушілерінің Цин империясының бодандығын қабылдауы және Жоңғар хандығындағы экономикалық қиындықтардың күшеюі негізгі себептердің бірі болды. Мақала аталған кезеңдегі Орталық Азияның геосаяси тарихын жаңа ғылыми еңбектер мен зерттеулер негізінде толықтыра түседі.
ЖАС МАМАНДАРДЫҢ КӘСІБИ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІНІҢ ДАМУЫНА «СЫНИ ДОСТЫҢ» ЫҚПАЛЫ
«Сыни достың» рөлі білім беру жүйесінде, әсіресе университет оқытушыларының кәсіби дамуын қолдауда ерекше маңызға ие. Сыни дос – педагогтің кәсіби іс-әрекетіне сыртқы әрі объективті көзқарас білдіріп, оның рефлексия жасауына, тәжірибесін талдауына, кәсіби жетістіктері мен қиындықтарын анықтауына көмектесетін серіктес. Мақалада сыни достың университет оқытушысының кәсіби құзыреттілігін дамытудағы психологиялық және педагогикалық маңызы қарастырылады. Зерттеу барысында психологиялық-педагогикалық әдебиеттерге теориялық талдау жүргізіліп, сыни достық тәжірибесінің оқытушылардың кәсіби өсуіне, педагогикалық шеберлігінің артуына және білім беру сапасын жақсартуға ықпалы зерделенді. Іс-әрекеттегі зерттеу әдіснамасы негізінде жас мамандар мен тәжірибелі оқытушылар арасында сауалнама, тестілеу, бақылау және өзін-өзі бағалау әдістері қолданылды. Алынған нәтижелер сыни достықтың кәсіби сенімділікті нығайтып, рефлексивтік қабілеттерді, кәсіби мотивацияны, сыни ойлау дағдыларын және педагогикалық шешім қабылдау сапасын арттыратынын көрсетті. Сонымен қатар бұл модель кәсіби оқшаулануды төмендетіп, әріптестік ынтымақтастықты, тәжірибе алмасуды және өзара қолдау мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді. Зерттеу нәтижелері жоғары оқу орындарында сыни достық моделін кәсіби даму жүйесіне енгізудің тиімділігі мен практикалық маңызын дәлелдейді.
«Сыни достың» рөлі білім беру жүйесінде, оқыту контекстінде кәсіби дамуда ерекше орын алады. Бұл мақалада сыни достың маңыздылығы университет оқытушысының кәсіби құзыреттілігін арттырудың психологиялық факторы ретінде қарастырылады. Психологиялық және педагогикалық әдебиеттер мен практикалық мысалдарды жан-жақты зерттеу нәтижесінде сыни досының мұғалімнің мансабының жоғары деңгейіне, оның тиімділігі мен жалпы кәсіби тәжірибесіне көп қырлы әсері баяндалады. Бұл мақаланың мақсаты - сыни досының университет оқытушысының психологиялық ландшафтына, демек, оның кәсіби тәрбиеші ретінде дамуына терең әсерін талдау. Кәсіби құзыреттіліктің психологиялық құбылыстарын талдай отырып, авторлар мұғалімнің өз тәжірибесін бағалау арқылы сыни көзқарасты қолданудың тиімділігін анықтап, оны іс-әрекеттегі зерттеу тәсілімен салыстыра алды. Сонымен қатар, жас мамандар мен тәжірибелі оқытушылардан сауалнамалар, тест тапсырмаларын алу арқылы олардың кәсіби құзыреттілігін дамыту деңгейі анықталды, қорытынды ұсынымдар әзірленді.vv
БІЛІМ БЕРУДЕ Z, АЛЬФА ЖӘНЕ БЕТА ҰРПАҚТАРЫНЫҢ АРАСЫНДАҒЫ ГЕЙМИФИКАЦИЯНЫ ҚАБЫЛДАУ МҮМКІНДІКТЕРІ
Бұл мақалада қазіргі білім беру кеңістігінде маңызды орын алып отырған геймификацияның Z, Альфа және Бета ұрпақтары тарапынан қабылдану ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Әрбір ұрпақтың психологиялық, когнитивтік және әлеуметтік сипаттамалары талданып, олардың білім алуға деген көзқарасы мен мотивациялық факторлары салыстырмалы түрде зерттеледі. Z ұрпағының цифрлық ортаға бейімділігі, Альфа ұрпағының интерактивтілікке жоғары сұранысы және Бета ұрпағының жасанды интеллектпен тығыз байланыста қалыптасатын жаңа дағдылары геймификация құралдарын тиімді қолданудың түрлі тәсілдерін айқындайды. Мақалада геймификация элементтерінің (ойын механикалары, марапат жүйелері, бәсекелестік және ынтымақтастық) оқу процесіне ықпалы талданып, олардың білім алушылардың ішкі мотивациясын арттырудағы, когнитивтік белсенділігін дамытудағы және эмоциялық қатысуын күшейтудегі рөлі анықталады. Сонымен қатар, геймификацияның әр ұрпақ үшін әртүрлі қабылдану ерекшеліктері көрсетіліп, білім беру мазмұнын бейімдеудің қажеттілігі негізделеді. Зерттеуде жасанды интеллектпен интеграцияланған геймификацияның болашақтағы білім беру жүйесіндегі маңызы ерекше атап өтіледі. ЖИ технологиялары арқылы оқу процесін дербестендіру, білім алушының жеке ерекшеліктеріне сәйкес бейімдеу және оқу нәтижелерін нақты уақыт режимінде бағалау мүмкіндіктері қарастырылады. Мақаланың ғылыми жаңалығы – ұрпақаралық салыстыру негізінде геймификацияны білім беру үдерісіне енгізудің жаңа әдіснамалық тәсілдерін ұсынуында. Бұл тәсілдер заманауи білім беру жүйесін жетілдіруге және әртүрлі буын өкілдерінің оқу тиімділігін арттыруға бағытталған.
ЭЛЕМЕНТТЕР ХИМИЯСЫН ОҚЫТУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ НЕГІЗІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ІЗДЕНІМПАЗДЫҚ ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІН ҚАЛЫПТАСТЫРУ
Қазіргі білім беру жүйесінің негізгі бағыттарының бірі – білім алушылардың функционалдық сауаттылығын, зерттеушілік мәдениетін, сыни ойлау қабілетін және алған білімдерін өмірлік жағдаяттарда тиімді қолдану дағдыларын дамыту болып табылады. Осыған байланысты мектептегі жаратылыстану пәндерін, әсіресе химияны оқыту барысында оқушылардың танымдық белсенділігін арттыру және ізденімпаздық құзыреттілігін қалыптастыру өзекті мәселелердің біріне айналуда. Ізденімпаздық құзыреттілік оқушының ғылыми ақпаратты өздігінен іздеу, талдау, салыстыру, жүйелеу, зерттеу жүргізу және негізделген қорытынды жасау қабілеттерін қамтиды. Бұл мақалада элементтер химиясын зерттеушілік оқыту технологиялары негізінде меңгерту арқылы оқушылардың ізденімпаздық құзыреттілігін дамыту мәселелері қарастырылады. Зерттеу барысында құзыреттілік тәсілдің теориялық негіздері талданып, ізденімпаздық құзыреттіліктің құрылымдық компоненттері айқындалды. Сонымен қатар элементтер химиясын оқытуға арналған ғылыми-әдістемелік модель ұсынылып, оның тиімділігі педагогикалық эксперимент нәтижелері арқылы дәлелденді. Зерттеу қорытындылары зерттеушілік бағыттағы оқытудың оқушылардың танымдық белсенділігін, ғылыми ойлауын, шығармашылық әлеуетін және пәндік білім сапасын арттыруға оң ықпал ететінін көрсетті.
ҚАРАСОРАНЫ ҚАЗАҚСТАНДА ӨСІРУДІҢ МҮМКІНДІКТЕРІ МЕН ҒЫЛЫМИ ЗЕРТТЕУ БАҒЫТТАРЫ
Бұл мақалада қарасора Cannabis sativa L. өсімдігінің морфологиялық, физиологиялық және экологиялық ерекшеліктері жан-жақты қарастырылады. Зерттеу өсімдіктің биологиялық құрылымын, өсу динамикасын және агрономиялық қасиеттерін талдауға бағытталған. Қарасораның техникалық бағыттағы жоғары тиімділігі оның талшықтық сапасы, тез өсетін биомассасы, топырақ құрылымын қалпына келтіру қабілеті және экологиялық тұрақтылық сипаттарымен түсіндіріледі. Сонымен қатар мақалада қарасораның химиялық құрамы, оның ішінде целлюлоза, май қышқылдары, ақуыздар, минералдар мен биоактивті заттар мөлшері жүйеленіп көрсетіледі. Өнеркәсіптік қолданылу мүмкіндіктері — текстиль өндірісі, құрылыс биокомпозиттері, тағамдық өнімдер және биотехнологиялық бағыттар негізінде талданады. Биотехнологиялық бағыттағы инновациялық зерттеулерге негізделе отырып, қарасораны экологиялық таза және биологиялық жағынан тиімді шикізат көзі ретінде қарастыру ұсынылады. Зерттеу нәтижелері қарасораның жасыл экономикаға үлес қоса алатын, экологиялық қауіпсіз, жоғары өнімді және стратегиялық маңызы бар ауылшаруашылық дақыл екенін көрсетеді. Қарасораның ауылшаруашылық, тоқыма, құрылыс, тағам, медицина, фармацевтика және биопластика салаларындағы қолдану әлеуеті баяндалады. Биокомпозит, биоотын, биоқаптама өндірісіндегі технологиялық тиімділігі мен жаңартылатын ресурс ретіндегі рөлі де ескерілген. Сонымен қатар, Қазақстан аймақтарында қарасораны интродукциялау, климаттық бейімделуі мен өсіру технологиясы бойынша ғылыми ұсыныстар беріледі. Қарасораны Қазақстан жағдайында өсірудің мүмкіндіктері, агроклиматтық бейімделуі, селекциялық бағыттары мен құқықтық реттелу аспектілері қарастырылады. Зерттеу нәтижелері қарасораның ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп үшін маңызы зор, экологиялық қауіпсіз әрі экономикалық жағынан тиімді дақыл екенін дәлелдейді. Бұл дақылды ғылыми тұрғыда зерделеу — еліміздің жасыл экономикаға көшу стратегиясымен үйлесетін маңызды бағыттардың бірі ретінде қарастырылады.
ФИЗИКА ПӘНІН ОҚЫТУДА СЫНИ ОЙЛАУДЫ ДАМЫТУ ӘДІСТЕРІ
Бұл мақалада физиканы оқыту процесінде оқушылардың сыни ойлауын дамытудың теориялық негіздері мен практикалық тетіктері талданған. Зерттеудің мақсаты физика пәнін оқытуда заманауи педагогикалық тәсілдер арқылы оқушылардың өзіндік, логикалық, аналитикалық және шығармашылық ойлау дағдыларын қалыптастыру мүмкіндіктерін анықтау. Зерттеуде жүйелі тәсіл, салыстырмалы талдау, педагогикалық бақылау, эксперименттік жұмыс және статистикалық талдау әдістері қолданылды. Физика сабақтарында оқушылардың танымдық белсенділігі мен ғылыми ойлауын дамытуға интерактивті әдістерді, проблемалық оқыту технологияларын, тест тапсырмаларын, эксперименттік іс-шараларды, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолданудың әсері зерттелді. Алынған нәтижелер бұл әдістердің студенттердің физикалық құбылыстарды терең талдау, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, проблемалық жағдайларға шығармашылық тұрғыдан келу, ғылыми негізделген қорытындылар жасау, теориялық білімді тәжірибемен байланыстыру дағдыларын дамытуға қызмет ететінін көрсетті. Тәжірибе-сынақ жұмыстарының нәтижелері сыни ойлауды дамытуға бағытталған заманауи педагогикалық технологияларды қолдану білім берудің сапасы мен тиімділігін арттырудың маңызды факторларының бірі болып табылатынын растады. Зерттеу нәтижелері дене тәрбиесін жетілдіруде, болашақ мамандардың кәсіби құзыреттіліктерін дамытуда және құзыреттілік тәсілді тиімді жүзеге асыруда ғылыми-әдістемелік негіз бола алады.
ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУ ЖАҒДАЙЫНДА ФИЗИКАНЫ ОҚЫТУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Бұл мақалада инклюзивті білім беру жағдайында физиканы оқытудың теориялық және практикалық негіздері жан-жақты қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесіндегі инклюзивті оқытудың рөлі мен маңызы айқындалып, ерекше білім беру қажеттілігі бар білім алушыларға физика пәнін меңгертудің тиімді әдіс-тәсілдері, педагогикалық технологиялары және заманауи оқыту формалары талданады. Сонымен қатар физика сабақтарында цифрлық білім беру ресурстарын, мультимедиялық құралдарды, виртуалды зертханаларды, көрнекілік материалдарын, саралап және даралап оқыту тәсілдерін, сондай-ақ интерактивті әдістерді қолданудың ерекшеліктері сипатталады. Мақалада инклюзивті ортада білім алушылардың танымдық белсенділігін арттыру, логикалық және сыни ойлау қабілеттерін дамыту, пәнге деген қызығушылығын қалыптастыру жолдары ұсынылған. Ерекше білім беру қажеттілігі бар білім алушылардың физиологиялық, психологиялық және танымдық ерекшеліктерін ескере отырып, физиканы оқыту барысында қолайлы білім беру ортасын құрудың маңыздылығы көрсетіледі. Сонымен қатар оқыту процесінде мұғалімнің кәсіби құзыреттілігі, педагогикалық қолдауы мен эмоционалдық-психологиялық ахуалды дұрыс ұйымдастырудың қажеттілігі айқындалады. Зерттеу барысында инклюзивті білім беру жағдайында физиканы тиімді ұйымдастыру білім алушылардың білім сапасын арттырып қана қоймай, олардың әлеуметтік бейімделуіне, коммуникативтік дағдыларының қалыптасуына және өзіне деген сенімділігінің нығаюына ықпал ететіні анықталды. Инклюзивті оқытуда инновациялық педагогикалық технологияларды, ақпараттық-коммуникациялық құралдарды және сараланған тапсырмаларды жүйелі қолдану физика пәнін меңгеру деңгейін арттыруға мүмкіндік беретіні дәлелденді. Мақала нәтижелері инклюзивті білім беру жүйесінде физиканы оқытуды жетілдіруге бағытталған әдістемелік ұсыныстар әзірлеуге негіз бола алады.
ақпараттық-коммуникациялық технологиялар